Çoban Yıldızı hangi gezegen?

Gün batımından sonra batı ufkunda ya da gün doğmadan önce doğu ufkunda gördüğünüz, yıldızların hepsinden parlak o tek ışık noktası Venüs gezegenidir. Halk arasında Çoban Yıldızı denen bu cisim aslında bir yıldız değil; kendi ışığı yoktur, Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır. Güneş'e yakınlık sırasında ikinci gezegen olan Venüs, Türkçede Zühre ve Çolpan adlarıyla da bilinir; görüldüğü saate göre Akşam Yıldızı, Sabah Yıldızı ya da Tan Yıldızı da denir.

Neden bu kadar parlak?

Venüs'ün parlaklığının ilk nedeni bulutları. Gezegenin tamamı, büyük bölümü sülfürik asit damlacıklarından oluşan kalın ve kesintisiz bir bulut örtüsüyle kaplı. Bu bulutlar üzerlerine düşen güneş ışığının yaklaşık yüzde 70'ini geri yansıtır; yüzeye ancak yüzde 10 kadarı ulaşır. Dünya'dan baktığımızda gördüğümüz şey, Güneş'in yakından aydınlattığı bembeyaz bir bulut tabakasıdır. Bu örtünün yapısını Venüs'ün atmosferi sayfamızda ayrıntılı anlattık.

İkinci neden yakınlık. Venüs Güneş'in çevresinde ortalama 108 milyon km uzaklıkta döner ve Dünya ile Güneş'in arasına girdiğinde, yani alt kavuşum denen konumda, Dünya'ya öteki bütün gezegenlerden daha çok yaklaşır. NASA'nın verilerine göre iki gezegen arasındaki mesafe 38,2 milyon km'ye kadar iner. Boyutu da küçük değil: 12.104 km'lik çapı, Dünya'nın 12.756 km'lik çapına çok yakın.

Bu iki etken bir araya gelince Venüs en parlak anında yaklaşık −4,8 kadire ulaşır. Kadir ölçeğinde sayı küçüldükçe cisim parlaklaşır; eksi değerler çok parlak cisimleri gösterir. Venüs gökyüzünde Güneş ve Ay'dan sonraki en parlak cisimdir ve gecenin en parlak yıldızı Sirius'tan da parlaktır. Koşullar uygunsa Güneş ufkun üzerindeyken, yani gündüz bile çıplak gözle seçilebilir.

Verileri göster

En parlak hâli	−4,8 kadir
Dünya'ya en kısa mesafe	38,2 milyon km
Güneş'e ortalama uzaklık	108 milyon km
Çapı	12.104 km
Bulutların yansıttığı ışık	yaklaşık %70
İki alt kavuşum arası	ortalama 584 gün

Neden yalnız akşam ya da sabah görülür?

Venüs'ün yörüngesi Dünya'nınkinin içinde kalır; bu tür gezegenlere iç gezegen ya da alt gezegen denir. Bu yüzden Dünya'dan bakıldığında Venüs gökyüzünde Güneş'ten hiçbir zaman fazla uzaklaşamaz: aralarındaki açı en fazla 47-48 derece kadar olur. Gezegenin Güneş'ten en uzak göründüğü bu duruma en büyük uzanım denir. Venüs Güneş'in doğusunda kaldığı dönemlerde gün batımından sonra batıda belirir ve Akşam Yıldızı olur; batısında kaldığı dönemlerde ise gün doğmadan önce doğuda yükselir ve Sabah Yıldızı olarak görülür. Uygun dönemlerde gün battıktan sonra ya da gün doğmadan önce 4 saat kadar ufkun üzerinde kalabilir, ama gece yarısı gökyüzünün tepesinde hiçbir zaman görünmez.

Dünya ile Venüs ortalama 584 günde bir alt kavuşuma gelir ve bu döngüde gezegen akşam gökyüzünden sabah gökyüzüne geçer. İlginç bir ayrıntı: Venüs bize en yakınken Dünya'ya dönük yüzü neredeyse tamamen karanlıkta kalır. Bu yüzden en parlak hâline o anda değil, teleskopta ince bir hilal gibi göründüğü, alt kavuşumdan yaklaşık bir ay önceki ya da sonraki dönemde ulaşır. Güneş'in arkasına geçtiğinde parlaklığı −3 kadir civarına düşer.

Bir gezegen, iki ad

Eski Yunanlar sabah görünen Venüs'e "ışık getiren" anlamında Phosphoros, akşam görünene ise "batıdaki" anlamında Hesperos adını vermişti. Eski çağlarda bu iki görünümün ayrı cisimler olduğu düşünülüyordu. Roma döneminde ikisinin aynı gök cismi olduğu biliniyordu, ama adlar Latinceye Lucifer ve Vesper olarak geçip kullanılmaya devam etti. Türkçedeki Akşam Yıldızı ve Sabah Yıldızı ikiliği de aynı gözlemin izini taşır. Gezegenin bugünkü adı ise Roma tanrıçası Venüs'ten gelir.

Venüs'ün yüzeyi, ters yöndeki dönüşü ve keşif tarihi için Venüs maddemize göz atabilirsiniz.