Ayçiçeği Galaksisi (M63) nedir? Av Köpekleri'ndeki parçalı kollu sarmal galaksi
Ayçiçeği Galaksisi (M63), Av Köpekleri yönünde yaklaşık 27-29 milyon ışık yılı ötede, kolları parçalı görünen ve Samanyolu boyutunda bir sarmal galaksidir.
- Türü
- Galaksi
- Bulunduğu yer
- Av Köpekleri takımyıldızı; M51 Grubu
- Çap
- Yaklaşık 110.000 ışık yılı
- Keşif
- 1779, Pierre Méchain (Charles Messier doğruladı)
Ayçiçeği Galaksisi, Messier kataloğundaki adıyla M63 (NGC 5055), Av Köpekleri takımyıldızı yönünde yaklaşık 27-29 milyon ışık yılı ötede bulunan bir sarmal galaksidir. Boyutu kabaca Samanyolu kadardır; adını, kollarının dağınık ve parçalı dizilişinin bir ayçiçeğinin ortasındaki desene benzetilmesinden alır. Küçük bir teleskopta sönük bir leke olarak görünür; asıl güzelliği uzun pozlu fotoğraflarda ortaya çıkar.
Genel bakış
Ayçiçeği Galaksisi, Messier kataloğunun 63. nesnesidir. Görünür parlaklığı 9,3 kadir olduğundan çıplak gözle görülemez; gözlemek için en az bir teleskop gerekir. Gökyüzünde yaklaşık 12,6 × 7,2 yay dakikalık bir alan kaplar, yani Ay'ın görünür çapından küçüktür. Aynı bölgedeki Girdap Galaksisi (M51) ile birlikte, Av Köpekleri'nin en tanınmış iki galaksisinden biridir.
Galaksi katalogların yanı sıra NGC 5055 numarasıyla da anılır. Bu iki ad aynı cismi gösterir: M63 Messier kataloğundaki, NGC 5055 ise Yeni Genel Katalog'daki numarasıdır. Gökbilimciler onu "SA(rs)bc" biçiminde sınıflandırır; yani çubuksuz bir sarmal galaksidir ve kolları orta sıkılıkta sarılmıştır. Çekirdeği LINER türündendir; yani merkez bölgesinde düşük iyonlaşmalı gazın yaydığı ışık baskındır.
Keşfi ve adı
M63'ü Fransız gökbilimci Pierre Méchain keşfetti; Charles Messier da 14 Haziran 1779'da gözlemleyerek doğruladı ve kataloğuna 63. sıraya ekledi. Katalog 1781'de yayımlandı. Ondokuzuncu yüzyılın ortalarında Lord Rosse, bu galakside sarmal yapıyı seçen ilk gözlemcilerden biri oldu; M63 böylece sarmal yapısı fark edilen ilk galaksiler arasına girdi.
NASA'nın açıklamasına göre "Ayçiçeği" adı, spiral kolların düzeninin bir ayçiçeğinin ortasındaki deseni andırmasından gelir. Türkçede aynı ad "Ayçiçeği Gökadası" olarak da geçer.

Nasıl bulunur?
M63, Büyükayı ile Boötes (Çoban) arasında kalan sönük bir bölgede yer alır. Bu bölge Av Köpekleri takımyıldızına aittir. Takımyıldızın en parlak yıldızı olan Cor Caroli, M63'ü bulmak için iyi bir başlangıç noktasıdır. Koordinatlardan hesapladığımda galaksi, Cor Caroli'nin yaklaşık 5 derece kuzeydoğusundadır (bu, kabaca yumruğunuzun gökyüzünde kapladığı açının yarısıdır).
Cor Caroli yaklaşık 2,8 kadir parlaklıkta çift bir yıldızdır ve küçük teleskopla iki bileşeni ayrı görülebilir; M63'ü ararken buranın da keyfini çıkarabilirsiniz.
En uygun gözlem dönemi ilkbahardır; Av Köpekleri'nin en iyi göründüğü zaman mayıs ayında akşam saatleridir. M63'ün sapması yaklaşık +42°'dir. Türkiye'nin enlemlerinde (yaklaşık 36-42° kuzey) bu, galaksinin gökyüzünde başucuna çok yakın yükseldiği anlamına gelir; yani Türkiye'den bakan bir gözlemci onu en yüksek noktasında, atmosferin ışığı en az bozduğu konumda yakalar. Şehir ışığından uzak bir gökyüzü işi büyük ölçüde kolaylaştırır; bunun için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz. Alet seçimi konusunda Teleskop nedir, nasıl çalışır? sayfası yol gösterir.
Fiziksel özellikler
Ölçümlere göre M63'ün çapı yaklaşık 110.000 ışık yılıdır; bu, Samanyolu'nun ölçeğine yakındır. Galakside yaklaşık 400 milyar yıldız bulunduğu tahmin edilir. Uzaklığı ise ölçüm yöntemine göre değişir. NASA 27 milyon ışık yılı değerini verir; kırmızı dev dalı yöntemiyle yapılan ölçüm yaklaşık 28,9 milyon ışık yılı, bir başka çalışma ise yaklaşık 29,3 milyon ışık yılı bulmuştur. Bu farklar bir hata değil; ışık yılı mertebesindeki uzaklıkların kendine özgü belirsizliğidir.
Galaksinin gaz diski, radyo gözlemlerine göre yaklaşık 130.000 ışık yılı yarıçapa kadar uzanır; yani yıldızların görünen diskinden belirgin biçimde büyüktür. Bu gaz diski yaklaşık 33.000 ışık yılı yarıçaptan itibaren belirgin biçimde bükülmüştür. Kaynaklarda, galaksinin komşusu UGC 8313'ün konumunun bu bükülmenin yönüyle uyumlu olduğu belirtilir; bükülmenin tek nedeni olup olmadığı kesin değildir.
Merkezde bir süper kütleli kara deliğin bulunduğu öne sürülür; kütle tahmini yaklaşık 850 milyon Güneş kütlesidir (±190 milyon). Bu değer bir tahmindir ve belirsizliği büyüktür.
"Parçalı" kollar: neden bu kadar dağınık?
Görünür ışıkta M63'ün kolları sürekli ve düzgün bir spiral oluşturmaz; kısa, kopuk kol parçaları galaksinin çevresinde dolaşır. Gökbilimciler bu tür galaksilere flokülent (pamuk yumağı gibi) galaksi der. Aynı galaksiyi yakın kızılötesinde incelediğinizde ise tablo değişir: simetrik, iki kollu bir yapı belirir. Her kol galaksinin çevresinde yaklaşık 150° dolanır ve yaklaşık 13.000 ışık yılı uzanır. Yani görünür ışıkta gördüğümüz parçalı desen, genç ve parlak yıldızların kümelendiği yerleri gösterir; kızılötesi ise galaksinin asıl, daha düzenli iskeletini ortaya çıkarır.
Bu iki bakış, aynı galaksiyi farklı dalga boylarında görmenin neden önemli olduğunu gösterir. NASA'nın GALEX uydusunun morötesi görüntüsünde parlak alanlar, yıldız oluşumunun sürdüğü yerlerdir; çünkü morötesi ışığı esas olarak genç ve kütleli yıldızlar üretir. Spitzer Uzay Teleskobu'nun kızılötesi görüntüsünde ise kollardaki toz izlenir; bu toz görünür ışık yaymaz, ama kızılötesinde parlar.


Hubble ve diğer gözlemler
NASA ve ESA, M63'ün Hubble Uzay Teleskobu görüntüsünü yayımlamıştır. NASA'nın açıklamasında kolların mavi-beyaz, yeni oluşmuş dev yıldızlarla parladığı, kızılötesinde ise yapının daha net seçildiği vurgulanır. Galaksiyi tek bir dalga boyunda değil, morötesinden kızılötesine kadar birçok aralıkta incelemek, yıldız oluşumunun ve tozun nasıl dağıldığını anlamak için gereklidir.
Yakın galaksileri kızılötesinde inceleyen James Webb Uzay Teleskobu gibi gözlemevleri bu tür çalışmaları sürdürmektedir.
Süpernova ve yıldız akıntıları
M63'te kayda geçen en bilinen süpernova SN 1971I'dır. Glenn Jolly 24 Mayıs 1971'de keşfetti; Roger Clark da 29 Mayıs 1971'de bağımsız olarak gördü. Patlama yaklaşık 26 Mayıs'ta en parlak hâline ulaştı ve 11,8 kadire çıktı. Bir Tip Ia süpernova olarak sınıflandırılır; ancak spektrumunun davranışı sıra dışı bulunmuştur.
Galaksinin çevresinde, ışığı çok sönük bir yay ya da halka şeklinde yıldız akıntısı da bulunmuştur. Bu yapının varlığı ilk kez 1979'da fotoğraflarda fark edildi; ancak o dönemde bunun M63'e mi, yoksa bizim galaksimizdeki toza mı ait olduğu sorulmuştu. Taylor Chonis, David Martínez-Delgado ve ekibin 2012'de yayımlanan çalışması, akıntının yıldız renklerinin Yerel Grup'taki cüce galaksilerle uyumlu olduğunu gösterdi. Bu, M63'ün geçmişte bir cüce uydu galaksiyi parçalayıp yuttuğuna işaret eder; çalışmaya göre bu olay son yaklaşık 5 milyar yıl içinde yaşanmış olmalıdır. Parçalanan galaksinin bugünkü durumu bilinmiyor.
M51 Grubu ve komşuları
M63, adını Girdap Galaksisi'nden alan M51 Grubu'nun üyesidir. Grup, sınıflandırma yöntemine göre 7 ile 17 arasında galaksi içerir; M51 ve onun yoldaşı NGC 5195 (M51B) ile birlikte M63, NGC 5023, NGC 5229, UGC 8313 ve UGC 8331 de bu gruptadır. Üyelerin radyal hızları (kırmızıya kayma) yaklaşık 407-593 km/s aralığında olup benzer uzaklıkta olduklarını gösterir.
Grup, Coma-Sculptor Bulutu içinde yer alır; M101 Grubu ve NGC 5866 Grubu'nun güneydoğusunda yer alır. Bu üç grubun geniş, gevşek bir yapının parçaları olabileceği düşünülür; ancak genellikle ayrı ayrı kataloglanır. Büyükayı'daki komşu galaksi çifti için Bode Galaksisi (M81) ve Puro Galaksisi (M82) sayfalarına, bizim galaksimizle karşılaştırma için de Andromeda galaksisi sayfasına bakabilirsiniz. Galaksilerin genel yelpazesi Galaksiler sayfasında anlatılıyor.
Av Köpekleri takımyıldızı
M63'ün bulunduğu takımyıldızın Latince adı Canes Venatici'dir (IAU kısaltması CVn); Türkçede "Av Köpekleri" denir. Takımyıldızı Johannes Hevelius 1687'de tanımladı ve 1690 tarihli yıldız atlasında yer verdi. Alanı 465 kare derecedir; 88 modern takımyıldız arasında 38. sıradadır. Büyükayı, Coma Berenices ve Boötes ile komşudur. Hevelius, kuzeydeki köpeğe Asterion, güneydekine Chara adını verdi; ikisi Boötes'in yanındaki av köpekleri olarak çizilir.
Bölgenin klasik bir Yunan efsanesi yoktur. Takımyıldızın ortaya çıkışı kâğıt üzerindeki bir çeviri hatasına dayanır: Boötes'in elindeki "sopa", Yunancadan Arapçaya ve oradan Latinceye geçen çeviri zincirinde "köpekler" olarak anlaşılmıştır; Hevelius bu sönük yıldız grubunu ayrı bir takımyıldız olarak kurmuştur. Takımyıldızın en parlak yıldızı olan Cor Caroli'nin adı ise 1660'ta Charles Scarborough tarafından, II. Charles'ın İngiltere tahtına dönüşü anısına verilmiştir; "Charles'ın Kalbi" anlamına gelir. Takımyıldızda M63'ün yanı sıra beş Messier nesnesi bulunur: M3 (küresel küme), M51, M63, M94 ve M106. Genel tanıtım için Takımyıldızlar sayfasına bakabilirsiniz.

Verileri göster
| Messier numarası | 63 |
|---|---|
| Keşif yılı | 1779 |
| Uzaklık | 27 milyon ışık yılı |
| Görünür parlaklık | 9,3 |
| Takımyıldız | Av Köpekleri |
Kısaca
- M63 (NGC 5055), Av Köpekleri'nde yaklaşık 27-29 milyon ışık yılı uzaklıkta, çubuksuz bir sarmal galaksidir; çapı yaklaşık 110.000 ışık yılıdır.
- Pierre Méchain 1779'da keşfetti, Charles Messier aynı yıl doğrulayıp kataloğuna 63. nesne olarak ekledi.
- Görünür ışıkta kolları parçalı (flokülent) görünür; yakın kızılötesinde simetrik, iki kollu bir yapı ortaya çıkar.
- Çevresindeki sönük yıldız akıntısı, galaksinin geçmişte bir cüce uyduyu yuttuğuna işaret eder; SN 1971I süpernovası da burada görülmüştür.
- 9,3 kadir parlaklıkta olduğundan teleskop gerekir; en iyi ilkbaharda, Türkiye'den başucuna yakın yükseklikte gözlenir.
Aynı türdenTümü →
Güney Fırıldak Galaksisi (M83) nedir? Su Yılanı'ndaki çubuklu sarmal galaksiSu Yılanı (Hydra) takımyıldızı; Centaurus A/M83 GrubuYaklaşık 15 milyon ışık yılı
Kara Göz Galaksisi (M64) nedir? Berenis'in Saçı'ndaki ters dönen gazlı galaksiBerenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı; sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′yaklaşık 17 milyon ışık yılı
Fırıldak Galaksisi (M101) nedir? Büyükayı'daki yüzü bize dönük dev sarmalBüyükayı takımyıldızı (Ursa Major)yaklaşık 21 milyon ışık yılı
Sombrero Galaksisi (M104) nedir? Başak'ta kenardan görülen şapka biçimli galaksiBaşak (Virgo) takımyıldızı, Karga (Corvus) sınırına yakın
M106 galaksisi (Messier 106, NGC 4258) nedir? Av Köpekleri'ndeki mazerli Seyfert galaksisiAv Köpekleri takımyıldızı; Av Köpekleri II (Canes II) Grubu
M32 ve M110 nedir? Andromeda Galaksisi'nin iki cüce eliptik uydusuAndromeda takımyıldızı














