21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Arşimet Krateri (Archimedes) nedir? Yağmurlar Denizi'nin en büyük krateri

Arşimet Krateri (Archimedes), Yağmurlar Denizi'nin doğu kenarındaki yaklaşık 81 km çaplı, lavla dolu en büyük kraterdir; Luna 2 ve Apollo 15 yakınında iz bıraktı, Türkiye'den teleskopla görülür.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, Yağmurlar Denizi'nin doğu kenarı; yaklaşık 29,72° K, 3,99° B
Çap
Yaklaşık 81-83 km
Keşif
Teleskop gözlemleri 17. yüzyıla uzanır; adı 1651'de Riccioli'nin haritasıyla verildi, IAU 1935'te onayladı; Luna 2 (1959) ve Apollo 15 (1971) yakınında

Arşimet Krateri (Latince ve IAU adıyla Archimedes), Ay'ın yakın yüzünde Yağmurlar Denizi'nin doğu kenarında yer alan, yaklaşık 81-83 kilometre çaplı, lavla dolmuş bir çarpma krateridir. Yağmurlar Denizi'ndeki en büyük kraterdir; tabanı çevresindeki koyu deniz kadar pürüzsüzdür ve Apenin Dağları'nın hemen kuzeybatısında durur. Adını Antik Yunan matematikçisi Arşimet'ten alır; küçük bir teleskopla Türkiye'den de rahatça seçilir.

Genel bakış: denizin içindeki geniş çanak

Arşimet'in merkezi yaklaşık 29,72° kuzey enlemi ve 3,99° batı boylamındadır. IAU kayıtlarına dayanan katalog değerine göre çapı 81,04 kilometredir; NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) kamera ekibinin (Arizona Eyalet Üniversitesi) yazısında ise 83 kilometre olarak anılır. Kenar çizgisinin nereden çizildiğine bağlı olan bu küçük fark Ay kraterlerinde sık görülür. Derinliği yaklaşık 1,6 kilometredir.

Krater, Yağmurlar Denizi'nin doğu kıyısında, deniz ovasının içine oturmuş gibi görünür. Güneyinde Arşimet Dağları (Montes Archimedes) denen engebeli bir yayla, güneydoğusunda Çürüme Bataklığı (Latince Palus Putredinis) adlı küçük bir lav ovası uzanır. Kuzeydoğusunda Aristillus ve Autolycus kraterleri vardır. Bu üç krater ile arasındaki ova, Yağmurlar Denizi'nin Sinus Lunicus (Lunik Körfezi) adlı girintisini oluşturur.

Lunar Reconnaissance Orbiter'in görüntüsünde Arşimet Krateri: merkezî tepesi olmayan, lavla dolmuş geniş taban ve teraslı iç duvarlar.
NASA / Lunar Reconnaissance Orbiter; kamu malı; Wikimedia Commons

Fiziksel özellikler

ÖzellikDeğer
Çap81,04 km (IAU kataloğu); LROC ekibi 83 km der
Derinlikyaklaşık 1,6 km
Konum29,72° K, 3,99° B
Yaş çağıGeç İmbriyen
Tabandeniz bazaltıyla dolu, merkezî tepe yok
Işın sistemiyok

Arşimet'in iç duvarı teraslıdır ve dış kenarında lavdan değil, çarpmadan savrulan malzemeyle parlayan geniş bir set bulunur. Güneydoğu kenarından yaklaşık 30 kilometre uzunlukta üçgen biçimli bir çıkıntı uzanır. Tabanda belirgin bir yükselti yoktur; yalnızca kenara yakın birkaç küçük çarpma çukuru ve zeminde dağınık parlak ışın izleri görülür. Bu izlerin büyük olasılıkla komşu Autolycus kraterinin oluşumundan kaldığı düşünülür. Arşimet'in kendisinin ise genç kraterlerdeki gibi bir Kopernik ya da Aristarkus ışın sistemi yoktur; bu, krater için eski bir yaşa işaret eder.

Arşimet Krateri'nin temel sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Çap81,04 km
Derinlikyaklaşık 1,6 km
Enlem29,72° K
Boylam3,99° B
AdlandırmaIAU, 1935

Tabanı neden bu kadar pürüzsüz?

Ay'ın koyu bölgeleri, çarpma havzalarının sonradan bazalt lavıyla dolmasıyla oluşmuş denizlerdir (maria). Yağmurlar havzasını açan büyük çarpma ve onunla yükselen Apenin Dağları yaklaşık 3,9 milyar yıl öncesine tarihlenir. Bu çarpmadan sonra, havzanın içinde Arşimet gibi büyük bir çarpma krateri açıldı; ardından hem havza hem de krater bazalt lavıyla doldu.

NASA'nın LROC ekibi bu durumu şöyle özetler: Arşimet'in tabanı, Yağmurlar Denizi kadar düz görünür. Hem krater hem havza deniz bazaltıyla dolduğuna göre ikisi de volkanik etkinlikten önce oluşmuş olmalıdır; Arşimet Yağmurlar havzasının içinde yer aldığına göre de ondan genç olmalıdır. Jeologlar bu çıkarımı, üst üste binen oluşumların sırasına bakarak yaparlar (üst üste gelme ilkesi). Yani Arşimet, Ay tarihinin göreli bir zaman çizelgesinde sağlam bir basamak oluşturur.

LROC'un dar açılı kamerasıyla çekilen yakın görüntülerde kraterin düzgün tabanı ile duvarının "fil derisi" dokulu, eğimli ve pürüzlü yüzeyi arasındaki sınır net seçilir. Regolit denen ince toz tabakası her iki yüzeyi de kaplar; ama dokudaki fark, bu kadar küçük ölçekte bile iki farklı oluşumun izini verir.

Çevresindeki yer şekilleri

Arşimet Dağları ve Arşimet Yarıkları

Kraterin güneyindeki Arşimet Dağları, Yağmurlar Denizi'nin doğusunda bir yayla üzerine serpilmiş tepelerden oluşur. Tepelerin kapladığı alan en çok yaklaşık 163 kilometre genişliğindedir; en engebeli kısım ise ortadaki yaklaşık 70 kilometrelik bölümde toplanır. Bazı tepeler 2 kilometre kadar yükselir; bu yükseklik Apenin Dağları'nın zirvelerinin çok altındadır ve tepelerin hiçbirinin resmî adı yoktur. Çürüme Bataklığı'nın güney kesiminde ise 150 kilometreden uzun bir yarık sistemi (Rimae Archimedes) uzanır.

Apenin Dağları

Arşimet'in güneydoğusunda yükselen Apenin Dağları (Montes Apenninus), Yağmurlar havzasının dış halkasının en belirgin kalıntısıdır. Dağ dizisi yaklaşık 600 kilometre uzunluğundadır ve bazı zirveleri yaklaşık 5 kilometreye ulaşır. Adını İtalya'daki Apenin Dağları'ndan alır. Dizinin ayrıntıları için Yağmurlar Denizi maddesine bakılabilir.

Komşu kraterler: Aristillus ve Autolycus

Arşimet'in kuzeydoğusundaki Aristillus yaklaşık 54 kilometre, doğusundaki Autolycus ise yaklaşık 39 kilometre çapındadır. Dolayısıyla Arşimet, Yağmurlar Denizi'ndeki bu üç büyük kraterin en genişidir. Autolycus'un 400 kilometreyi aşan parlak ışınları, Arşimet'in tabanındaki dağınık ışın izlerinin kaynağı olarak gösterilir.

Yağmurlar Denizi'nin üç büyük kraterinin çapı
Uzay Gündem
Verileri göster
Arşimet81,04
Aristillus54,37
Autolycus38,88
Apollo 15'in harita kamerasıyla kuzeye bakan karede Arşimet Krateri (ortada), güneyindeki Arşimet Dağları ve üstte Spitzbergen Dağları.
NASA / Apollo 15 harita kamerası (AS15-M-1542); kamu malı; Wikimedia Commons

Adı nereden geliyor?

Krater, Antik Yunan matematikçisi, fizikçisi ve mühendisi Arşimet'in (yaklaşık MÖ 287 - MÖ 212) adını taşır. Arşimet, Sicilya'daki Sirakuza kentinde yaşadı; kaldırma kuvvetini anlatan ilkesi, kaldıraç yasası, π sayısına yaptığı yaklaşım ve "Kum Hesabı" adlı eserindeki çok büyük sayıları ifade etme yöntemiyle bilinir. Sirakuza'nın Romalılarca kuşatılması sırasında bir Roma askeri tarafından öldürüldüğü anlatılır. Cicero'nun, mezarının üstünde bir küre ve silindir bulunduğunu anlattığı da kaynaklarda geçer.

Ay'ın yakın yüzündeki kraterlerin çoğuna bugünkü adlarını İtalyan astronom Giovanni Riccioli verdi; onun 1651 adlandırma sistemi standart hâle geldi. Daha eski haritalarda bu oluşum farklı adlarla geçer: Michael van Langren'in 1645 haritasında "Roma", Johannes Hevelius'ta ise "Mons Argentarius" olarak adlandırılır. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) adı 1935'te resmen onayladı.

Luna 2 ve Apollo 15: iki tarihî iz

Arşimet'in tarihi yalnızca doğa olaylarından ibaret değil; çevresi insan yapımı araçların iz bıraktığı bir bölge. Sovyetler Birliği'nin Luna 2 uzay aracı, Ay yüzeyine ulaşan ilk uzay aracı oldu: 12 Eylül 1959'da fırlatıldı ve 13 Eylül 1959'da (Moskova saatiyle gece yarısından sonra, yani 14 Eylül'e denk gelen saatte) Arşimet ile Autolycus arasındaki ovaya çarptı. Kaynaklarda saat dilimine göre bu tarih bir gün oynar. Araç yaklaşık 3,3 km/s hızla çarptı; yüzeye değmeden önce Ay'ın Dünya'dakine benzer bir manyetik alanı ya da radyasyon kuşağı olup olmadığını araştırdı. IAU 1970'te bu bölgeye Sinus Lunicus (Lunik Körfezi) adını vererek Luna 2'yi anmış oldu.

Yaklaşık on iki yıl sonra, bölgenin hemen güneydoğusunda bir başka tarih yazıldı. Apollo 15, 30 Temmuz 1971'de Apenin Dağları'nın eteğindeki Hadley Yarığı yakınına indi. Komutan David Scott ile Ay Modülü Pilotu James Irwin yüzeyde ilk kez Ay gezgin aracını kullandı ve yaklaşık 77 kilogram yüzey malzemesi topladı. Komuta Modülü Pilotu Al Worden ise yörüngeden harita ve panoramik kameralarla çalıştı; bu harita kamerasının çektiği kare dizisinde Arşimet de var. Bu bölgedeki iniş, Apollo programının jeolojik açıdan en zengin iniş yeri olarak görülür. Altı iniş noktasının tamamı için Apollo iniş yerleri maddesi, daha geniş bir özet için Ay'a yolculuklar yazısı okunabilir.

Arşimet çevresinde dönüm noktaları
Uzay Gündem
Verileri göster
1645Van Langren: Roma
1651Riccioli'nin adlandırması
1935IAU adı onayladı
1959Luna 2 çarptı
1970Lunik Körfezi adlandırıldı
1971Apollo 15 iniş yaptı

Türkiye'den ne zaman ve nasıl görülür?

Arşimet, Ay'ın her zaman Dünya'ya dönük yüzünde olduğundan Türkiye'nin her yerinden gözlenebilir. Yalnızca Ay'ın görünür olması ve kraterin Güneş ışığıyla aydınlanmış bulunması gerekir. Krater, Ay'ın çapının yaklaşık yüzde 2,3'ü kadardır. NASA'nın verdiği ortalama görünür Ay çapı olan 1896 yay saniyesiyle kabaca hesaplarsak, kraterin gökyüzündeki boyutu yaklaşık 44 yay saniyesi eder. Çıplak gözle ayrı bir şey olarak seçilemez; ama dürbünle ve küçük bir teleskopla bile geniş, yuvarlak bir çanak olarak tanınır.

En güzel görünüm, kraterin gündoğumu ya da gün batımı ışığı aldığı günlerdedir. Kraterin 4° batı boylamında yer alması nedeniyle gündoğumu ilk dördün evresinin hemen sonrasında, gün batımı ise son dördün evresinin hemen sonrasında yaşanır. Klasik gözlem rehberlerinde Arşimet, alçalan ya da yükselen Güneş'te çok güzel görünen, kusursuza yakın bir yüksek duvarlı ova olarak anılır. Gözlemcilerden F. W. Price, gündoğumunda batı duvarının tabana uzun gölge uzantıları attığını ve bunun teleskopta görkemli bir manzara olduğunu yazar.

Gökyüzünde bulmak için önce Yağmurlar Denizi'nin güneydoğu kıyısındaki parlak Apenin Dağları'nı seçin. Dağ dizisinin kuzeybatı ucunda, denizin içindeki en büyük halkayı arayın: bu Arşimet'tir. Kuzeyindeki küçük kardeşleri Aristillus ve Autolycus ikilisi de yol gösterir. Kuzey Yarımküre'den, Ay güneyde yüksekteyken bakıldığında Ay'ın kuzeyi yukarıda kalır; aynalı teleskoplarda görüntünün ters ya da yan dönmüş olabileceğini unutmayın. Hangi evrede hangi oluşumun belirginleştiğini görmek için Uzay Gündem'in Ay atlası sayfasından yararlanabilirsiniz. Genel gözlem hazırlığı için teleskop ve dürbün rehberi, evreler için Ay evreleri yazısı, fotoğraf için Ay fotoğrafı nasıl çekilir? sayfası işinize yarar.

Sık karıştırılan noktalar

  • Krater ile dağlar: Arşimet Krateri ile güneyindeki Arşimet Dağları ayrı yer şekilleridir; aynı adı taşırlar çünkü dağlar kratere yakınlığı nedeniyle adlandırılmıştır.
  • Işınlı krater mi? Arşimet bir ışın krateri değildir; yaşlıdır ve ışın sistemi yoktur. Tabandaki parlak izler komşu Autolycus'tan gelir.
  • Luna 2 çarpma yeri: Araç Arşimet'in içine değil, onunla Autolycus arasındaki ovaya çarptı.
  • Apollo 15 inişi: İniş yeri Arşimet'in kenarında değildir; Apenin Dağları'nın eteğindeki Hadley Yarığı'nın yakınıdır ve Çürüme Bataklığı'nın doğusunda kalır.

Ay'ın diğer yer şekillerini birlikte okumak için Ay'ın yüzeyi maddesi ve lav dolu bir başka devi anlatan Platon Krateri maddesi de bu sayfanın doğal devamıdır.

Kısaca

  • Arşimet Krateri, Yağmurlar Denizi'nin en büyük krateridir; yaklaşık 81-83 km çapında ve yaklaşık 1,6 km derinliğindedir.
  • Tabanı deniz bazaltıyla dolmuştur; bu yüzden hem havzadan genç hem de volkanik etkinlikten eskidir ve ışın sistemi yoktur.
  • Luna 2'nin çarptığı yer kraterin hemen yakınındadır; Apollo 15 ise güneydoğudaki Apenin Dağları'nın eteğine indi.
  • Türkiye'den küçük bir teleskopla görülür; en güzel görünüm ilk dördün ve son dördün evrelerinin hemen sonrasındaki gündoğumu ve gün batımı ışığındadır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar