21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Aristarkus Krateri (Aristarchus) nedir? Ay'ın en parlak büyük krateri ve Schröter Vadisi

Aristarkus Krateri (Aristarchus), Ay'ın kuzeybatısında yaklaşık 40 km çapında genç bir çarpma kraterdir; büyük Ay oluşumları arasında en parlak olanı, çevresinde Schröter Vadisi ve geçici Ay olayı raporları vardır.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, kuzeybatı; Fırtınalar Okyanusu kıyısı, yaklaşık 23,7° K, 47,4° B
Çap
Yaklaşık 40 km
Keşif
1651'de Riccioli bugünkü adı verdi; 1963'te Lowell Gözlemevi'nde renkli geçici olay kaydedildi; Apollo 15 1971'de yörüngeden fotoğrafladı

Aristarkus Krateri (Latince Aristarchus), Ay'ın bize dönük yüzünün kuzeybatısında, Fırtınalar Okyanusu'nun kıyısında duran yaklaşık 40 kilometre çapında bir çarpma kraterdir. Ay'daki büyük oluşumlar arasında en parlak olanıdır: yüzey parlaklığı (albedosu) çoğu Ay şeklinin yaklaşık iki katıdır. Çevresindeki yayla, kıvrımlı Schröter Vadisi ve onlarca yıldır süren "geçici Ay olayı" raporlarıyla da Ay gözleminin en çok konuşulan bölgelerinden biridir.

Genel bakış: Ay'ın parlayan çarpma izi

Aristarkus, Ay'ın ön yüzünün kuzeybatı kesiminde, yaklaşık 23,7° kuzey ve 47,4° batıda yer alır. Fırtınalar Okyanusu denen geniş lav ovasının ortasında yükselen, yaklaşık 200 kilometre genişliğinde bir kabuk bloğunun, yani Aristarkus Platosu'nun güneydoğu kenarındadır. Kraterin adı, Güneş merkezli bir evren modelini öneren Yunan astronomu Sisamlı Aristarkus'tan gelir; ad, Ay haritacılarının eski bir geleneğiyle verilmiş bir anma adıdır.

Krater, Ay'ın genel yüzey tablosunda yer alan binlerce çarpma kraterinden biridir; ama genç olması onu ayırır. Ayrıntılı bir yüzey turu için Ay'ın yüzeyi maddesine, Ay'ın genel tanıtımı için Ay maddesine bakabilirsiniz.

ÖzellikDeğer
Latince adAristarchus
KonumYaklaşık 23,7° K, 47,4° B (Ay'ın yakın yüzü, kuzeybatı)
ÇapYaklaşık 40 km
DerinlikKaynağa göre yaklaşık 2,7 km ile 3,5 km arasında
YaşYaklaşık 450 milyon yıl (Kopernik sonrası, Tycho öncesi)
Adını aldığı kişiSisamlı Aristarkus
Aristarkus Krateri rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
ÇapYaklaşık 40 km
Derinlik2,7-3,5 km
YaşYaklaşık 450 milyon yıl
AlbedoÇoğu Ay şeklinin ~2 katı
Geçici olay raporu122 (2007'ye kadar)

Neden bu kadar parlak?

Parlaklığın nedeni yaştır. Aristarkus, yaklaşık 450 milyon yıl önce oluşmuş görece genç bir kraterdir. Ay'ın yüzeyi milyarlarca yıl boyunca Güneş rüzgârının ve mikrometeorit bombardımanının etkisiyle yavaş yavaş kararır; buna uzay aşınması denir. Aristarkus'u açan çarpma, altındaki taze ve açık renkli malzemeyi dışarı fırlattığı için bu malzeme henüz kararmaya fırsat bulmamıştır. Jeologlar kraterin, ışınlı komşusu Kopernik'ten sonra, Tycho'dan önce oluştuğunu düşünür. NASA'nın Apollo fotoğraflarına eşlik eden açıklaması da Aristarkus'u, boyutundaki kraterler arasında Ay'ın ön yüzünün en parlak ve en genç olanlarından biri sayar. Albedo kavramı için Albedo sayfasına bakılabilir.

Bu parlaklık öyle belirgindir ki krater çıplak gözle bile ayırt edilir. Ay'ın karanlık kısmı yalnızca Dünya'nın yansıttığı ışıkla (yer ışığı) aydınlandığında bile Aristarkus küçük bir ışık lekesi olarak seçilir. Büyük teleskoplarla bakıldığında ise çevresinde alışılmadık derecede parlak ayrıntılar görülür.

Kraterin yapısı: teraslı duvarlar ve merkezî tepe

Aristarkus, orta büyüklükle büyük arasındaki sınırda bir kraterdir. NASA'nın Apollo Over the Moon kitabındaki incelemeye göre iyi gelişmiş eşmerkezli teraslar büyük kraterlerin özelliğidir ve Aristarkus bu yüzden büyük kraterler arasında sayılmıştır. Duvarları teraslıdır, dış kenarı kabaca çokgen bir biçim gösterir ve etrafı parlak bir malzeme örtüsüyle (ejekta battaniyesiyle) kaplıdır. Bu örtü güneye ve güneydoğuya doğru parlak ışınlara dönüşür; bu dağılım çarpmanın kuzeydoğudan eğik bir açıyla geldiğini düşündürür.

Kraterin tabanı yer yer düzdür, ama yörüngeden çekilen görüntülerde yüzeyin küçük tepecikler, çizgisel oyuklar ve ince çatlaklarla kaplı olduğu görülür. Tabandaki kaba ve çatlak birikintilerin büyük bölümü, çarpma sırasında erimiş malzemenin donmasıyla oluşmuş olabilir; Tycho ve Kopernik gibi genç kraterlerde de benzer yüzeyler görülür. Merkezde dik bir tepe yükselir; NASA'nın Ay Keşif Yörünge Aracı (LRO) bu tepeyi eğik açıdan görüntülemiş ve tepenin yamacındaki gri tonlarının kayaç bileşimindeki farkları gösterdiğini belirtmiştir.

LRO'nun Aristarkus Krateri'nin merkezî tepesini eğik açıdan görüntülediği kare; gri tonlar kayaç bileşimi farklarını gösteriyor
NASA / GSFC / Arizona State University, kamu malı; Wikimedia Commons

İçinde ne var? Bileşim ve haritalama

NASA'nın Clementine görevinin tayf verileri kraterin kayaçlarını haritalamak için kullanıldı. Bu verilere göre merkezî tepe, plajiyoklas feldispattan oluşan yavaş soğumuş bir magmatik kayaç olan anortozittir; dış duvar ise plajiyoklas ile olivinin yaklaşık eşit karıştığı troktolittir. Aristarkus çevresinde bu iki farklı malzeme ile Fırtınalar Okyanusu'nun bazaltı birbirine karışmıştır; ışınlar hem plato hem deniz malzemesini içerir.

2005'te Hubble Uzay Teleskobu'nun Gelişmiş Araştırma Kamerası bölgeyi görünür ve morötesi ışıkta görüntüledi. Amaç, oksijence zengin camsı toprakların, yani ilmenit mineralinin izini sürmekti. Apollo 15 ve Apollo 17 iniş yerlerindeki bilinen kimyayla karşılaştırma yapıldı ve Aristarkus'un ilmenitçe, yani bir titanyum oksit mineralince zengin olduğu belirlendi; bu mineral gelecekte bir Ay üssünde oksijen üretimi için düşünülebilir. Hubble çalışması kamuoyuna sunulurken krater Grand Canyon ile karşılaştırıldı ve ondan daha derin olduğu vurgulandı. Derinlik değerleri kaynaktan kaynağa değiştiği için yukarıdaki tabloda bir aralık verdik.

NASA'nın Lunar Prospector aracının gama ışını spektrometresi ise Ay'da ısı üreten toryumun alışılmadık derecede bol olduğu bölgeleri saptadı; bunlardan biri Aristarkus çevresindedir. Bu bölgede kabuk ve manto toryum bakımından zengindir ve birden fazla toryumlu magmatik etkinlik yaşamış olması muhtemeldir.

Schröter Vadisi: Ay'ın en büyük kıvrımlı yarığı

Aristarkus Platosu'nu en ünlü yapan ikinci yapı Schröter Vadisidir (Latince Vallis Schröteri). Ay'ın en büyük kıvrımlı yarığıdır (rille): en geniş yerinde yaklaşık 10 kilometre genişliğe ulaşır, sonunda bir kilometrenin altına daralır. Adını Alman astronom Johann Hieronymus Schröter'den alır; en büyük boyutu 168 kilometre olarak verilir.

Yarık, Herodotus kraterinin yaklaşık 25 kilometre kuzeyinde, 6 kilometrelik bir çukurda başlar. Bu başlangıç noktasına bazı gözlemciler "Kobra'nın Başı" adını verir. Oradan önce kuzeye, sonra kuzeybatıya doğru kıvrılır, en sonunda güneye dönerek Fırtınalar Okyanusu'nun kenarındaki yaklaşık bir kilometre yüksekliğinde bir basamağa varır. Oluşumunun volkanik olduğu düşünülür: yarığın tabanı yeniden kaplanmış ve çok düzdür, ama taban üzerinde ince bir iç yarık daha vardır. NASA'nın LRO fotoğraflarına eşlik eden açıklamaya göre bu iç içe biçim, birden fazla püskürme olayı yaşandığını ya da tek bir püskürmenin hacminin zamanla büyük ölçüde değiştiğini gösterir. İyi bir teleskop ve sakin bir gökyüzüyle bu ince iç yarık Dünya'dan bile görüntülenebilir.

Apollo 15 mürettebatının Ay yörüngesinden çektiği karelerle oluşturulmuş Schröter Vadisi mozaiği
NASA / Apollo 15, kamu malı; Wikimedia Commons

Vadi, iptal edilen Apollo 18 görevi için de olası iniş yerleri arasında anılmıştı. Apollo 15'in komuta modülü pilotu Alfred Worden, yörüngeden bu bölgeyi izlerken burayı Ay'da gördüğü en volkanik yer olarak tanımlamıştı. LRO kamerasının baş araştırmacısı Mark Robinson (Arizona Eyalet Üniversitesi) ise 2011'deki geçişin ardından yaylayı Ay'ın jeolojik olarak en çeşitli yerlerinden biri olarak anlattı: yükselmiş düz bir plato, dev bir lav yarığı, patlamalı volkanik kül alanları ve hepsini çevreleyen kalın bazalt ovaları.

Geçici Ay olayları: Aristarkus'ta neler bildirildi?

Geçici Ay olayı (transient lunar phenomenon, TLP), Ay yüzeyinde kısa süren sisimsi bir bulanıklık, kırmızımsı bir renk ya da ani bir parlama gibi bildirilen olaylara verilen addır. Bu raporlar, bilimsel olarak tartışmalıdır: bir kısmı gözlemci hatası, bir kısmı Dünya atmosferinin görüntüyü bozması (hava türbülansı) ya da uydu ve meteor geçişi olabilir. Yine de kataloglar, en güvenilir raporların en az üçte birinin Aristarkus Platosu çevresinden geldiğini gösteriyor. Arlin Crotts'un 2008 tarihli çalışmasına göre 2007'ye kadar bu bölge için 122 rapor yazılmıştı; bu, herhangi bir Ay oluşumu için kaydedilen en yüksek sayıdır.

  • 1787 (Aristarkus'a özgü değil, tarihî bir örnek): William Herschel, Ay'ın karanlık kısmında üç kırmızı parlak nokta gördüğünü Kral III. George'a ve diğer astronomlara bildirdi ve bunları yanardağ olarak yorumladı.
  • 1821: Heinrich Olbers, 5 Şubat'ta Ay'ın karanlık kısmında ışıklı bir görünüm kaydetti; bu, Aristarkus için bilinen en eski raporlardan biridir. Henry Kater bunu volkanik etkinliğe bağlarken Olbers daha temkinliydi.
  • 1963: 29 Ekim'de Lowell Gözlemevi'nde James Greenacre ve Edward Barr, Kobra'nın Başı'nın güneybatısında ve Aristarkus'un güneybatı iç kenarında çok parlak kırmızı, turuncu ve pembe renkler kaydetti. Bu olay, TLP raporlarına bakışı profesyonel çevrelerde belirgin biçimde değiştirdi.
  • 1969: Apollo 11 uçuşu sırasında yer kontrol, Almanya'daki Bochum gözlemcilerinin Aristarkus çevresinde parlak bir ışıma bildirdiğini mürettebata aktardı; Neil Armstrong yerden bakışla Aristarkus yönünde çevresinden belirgin biçimde daha aydınlık, hafif floresan gibi görünen bir alan olduğunu söyledi (görevin tamamı için Apollo 11 sayfası).

Olayları açıklamak için gaz sızıntısı önerilmiştir. Apollo 15'in 1971'de plato üzerinden yaklaşık 110 kilometre yükseklikte geçişinde alfa parçacıklarında belirgin bir artış saptandı; bu parçacıkların yarı ömrü yalnızca 3,8 gün olan radyoaktif radon-222 gazının bozunmasından geldiği düşünülür. Lunar Prospector de Aristarkus ve Kepler çevresinde radon-222 salınımını doğruladı. Bu gözlemler ya yüzeye gazın yavaş ve gözle görülmez sızmasıyla ya da ayrık patlayıcı olaylarla açıklanabilir. Bir diğer açıklama meteoroitlerin Ay'a çarpmasıdır; bu tür çarpma parlamaları kameralarla kaydedilebilmektedir, ancak çarpmalar kalıcı bir iz bırakır ve öncesi-sonrası görüntülerle sınanabilir. Sonuç olarak TLP'lerin ne kadarının gerçek, ne kadarının gözlem kaynaklı olduğu bugün hâlâ tartışılmaktadır.

Adı ve haritalardaki geçmişi

Krater, Ay'ın ön yüzündeki birçok oluşum gibi adını İtalyan astronom Giovanni Riccioli'nin 1651 adlandırma sisteminden alır; bu adlar 1935'te Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından standartlaştırılmıştır. Daha eski haritacılar farklı adlar kullanmıştı: Michael van Langren 1645 haritasında kraterden İspanya veliahdı Balthazar Charles'a atıfla "Balthasaris Hispa. Pri." diye söz eder, Johannes Hevelius ise Mısır'daki Olbia yakınlarındaki dağlara atıfla "Mons Porphyrites" demiştir. 1911'de Robert W. Wood morötesi fotoğrafla bölgeyi çekti ve platonun morötesinde alışılmadık göründüğünü, kuzeyindeki bir alanın kükürt birikintisine işaret edebileceğini bildirdi; bu renkli alan "Wood's Spot" (Wood Lekesi) diye anılır.

Krater çevresindeki küçük kraterlerin çoğu muhtemelen ikincil kraterlerdir: çarpmanın fırlattığı büyük blokların yüzeye yeniden çarpmasıyla oluşurlar. Bu kraterler, haritalarda Aristarkus adına bir harf eklenerek (Aristarchus B, F, H gibi) gösterilir. Eski "Aristarchus A" ve "Aristarchus C" adları IAU tarafından Väisälä ve Toscanelli olarak yeniden adlandırılmıştır.

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Aristarkus, Türkiye'den rahatlıkla gözlenebilen bir hedeftir. Sitemizdeki Ay atlası sayfasına göre krater, yeni Ay'dan sonra büyüyen Ay'ın yaklaşık 12. gününde (akşam gökyüzü) ve küçülen Ay'ın yaklaşık 25. gününde (gece yarısından sonra) terminatöre yakın olur ve dürbünle seçilir. Terminatör Ay'ın aydınlık ve karanlık yarısını ayıran çizgidir; çizgiye yakın kabartmaların gölgeleri uzar, bu da duvarların ve merkezî tepenin ayrıntısını öne çıkarır.

  • Çıplak göz: Dolunay çevresinde Aristarkus, Fırtınalar Okyanusu'nun koyu ovası üzerinde küçük bir parlak nokta gibi sezilebilir; yer ışığı döneminde ise Ay'ın loş kısmında kolayca tanınan bir nokta olur.
  • Dürbün (7x50, 10x50): Kraterin parlak lekesi ve çevredeki koyu zemin kolayca ayırt edilir.
  • Küçük teleskop: Teraslı duvarlar, merkezî tepe ve yakındaki Herodotus ile Schröter Vadisi'nin başlangıç noktası görülür. Vadinin ince iç yarığı için iyi bir teleskop ve sakin bir hava gerekir.

Dolunayda Güneş tepeden vurduğu için gölgeler kaybolur; kabartma gözlemi için en kötü zamandır. Bu nedenle Aristarkus'un ayrıntılarını ilk ve son dördün civarında aramak daha verimlidir. Ay'ın evreleri için Ay evreleri maddesi, fotoğraf çekmek isteyenler için Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısı faydalıdır. Komşu ovaları ve karanlık "denizleri" tanımak için Yağmurlar Denizi maddesine ve Ay denizi sözlük sayfasına, Ay'a giden görevler için Ay'a yolculuklar maddesine göz atabilirsiniz.

İlginç bilgiler

  • Apollo 15'in komuta modülü pilotu Alfred Worden, bu bölgeyi Ay'da gördüğü en volkanik yer olarak nitelemişti.
  • Kobra'nın Başı, bazı gözlemcilerin Schröter Vadisi'nin başlangıç çukuruna taktığı takma addır.
  • Hubble'ın 2005 çalışması, kraterin ilmenit bakımından zengin olduğunu ve derinliğinin Grand Canyon'u aştığını gösterdi.
  • Kraterin adı geçmişte İspanya veliahdının adıyla ve bir Mısır dağıyla anılmıştı; bugünkü ad Riccioli'nindir.

Kısaca

  • Aristarkus Krateri, Ay'ın kuzeybatısında Fırtınalar Okyanusu kıyısında, yaklaşık 40 km çapında, yaklaşık 450 milyon yıllık genç bir çarpma kraterdir.
  • Yaşı genç olduğu için yüzeyi uzay aşınmasıyla kararmamıştır; bu yüzden Ay'ın büyük oluşumları arasında en parlak olanıdır.
  • Çevresindeki Aristarkus Platosu'nda Schröter Vadisi gibi volkanik yarıklar ve patlamalı volkanik kül tabakaları bulunur.
  • Bölge, Ay'daki geçici olay raporlarının en yoğun toplandığı yerdir; bu raporların kaynağı hâlâ tartışmalıdır.
  • Türkiye'den dürbünle, büyüyen Ay'ın yaklaşık 12. ve küçülen Ay'ın yaklaşık 25. gününde rahatça seçilir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar