Kopernik Krateri (Copernicus) nedir? Ay'ın hükümdarı, teraslı duvarları ve ışınları
Kopernik Krateri (Copernicus), Ay'ın yakın yüzünde yaklaşık 93 km çaplı genç bir çarpma kraterdir; teraslı duvarları, üç merkez tepesi ve yaklaşık 800 km uzanan ışınlarıyla ünlüdür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Ay'ın yakın yüzü, Fırtınalar Okyanusu'nun doğusu; yaklaşık 9°37′ K, 20°05′ B
- Çap
- Yaklaşık 93 km
- Keşif
- 1651'de Riccioli bugünkü adı verdi; 1966'da Lunar Orbiter 2 eğik açılı fotoğrafını çekti; 1969'da Apollo 12 yaklaşık 370 km güneyine indi
Kopernik Krateri (Latince Copernicus), Ay'ın bize dönük yüzünde, Fırtınalar Okyanusu'nun doğu kesiminde duran, yaklaşık 93 kilometre çaplı genç bir çarpma krateridir. Teraslı iç duvarları, ortasındaki üç dağ kümesi ve çevresine yaklaşık 800 kilometre uzanan ışınlarıyla kraterlerin "ders kitabı örneği" sayılır; Ay gözlemcisi Thomas Elger ona "Ay'ın Hükümdarı" (Monarch of the Moon) adını takmıştır.
Genel bakış: Ay'ın hükümdarı
Kopernik, yaklaşık 9°37′ kuzey ve 20°05′ batıda, Yağmurlar Denizi'nin güneyinde yer alır. Kuzeyinde, Yağmurlar Denizi'nin sınırını çizen Montes Carpatus (Karpat Dağları) uzanır; güneyinde ise Mare Insularum (Adalar Denizi) ve Reinhold Krateri bulunur. Çevresindeki bu karanlık ovalar, parlak ve genç krateri iyice öne çıkarır.
Krater adını, Güneş merkezli evren modelini 1543'te yayımladığı De revolutionibus orbium coelestium adlı eserle sunan Nicolaus Copernicus'tan (Türkçede Kopernik) alır. Adı 1651'de Giovanni Riccioli verdi; ondan önceki haritacılar farklı adlar kullanmıştı: Pierre Gassendi "Carthusia", Michael Langren 1645 haritasında "Phillipi IV", Johannes Hevelius ise "Etna M." demişti.
Fiziksel özellikleri
Kopernik'in çapı yaklaşık 93 kilometre, derinliği yaklaşık 3,8 kilometredir. Kenar çizgisi tam bir daire değil, hafifçe altıgene benzer. Dış kenardaki yığılma kuşağı (kraterin çevresine saçılan kırıntı örtüsü) yaklaşık 30 kilometre genişliğindedir ve çevredeki ovaya doğru yaklaşık bir kilometre alçalır.
İç duvarlar tek bir dik yamaç değil, basamak basamak inen üç belirgin terastan oluşur. Bu teraslar, çarpmanın hemen ardından duvarın kendi ağırlığıyla çökmesiyle, yani heyelan benzeri kaymalarla oluşmuştur. Bu yapı, çarpma kraterlerinin belli bir boyutu aştığında "karmaşık krater" biçimini alıp teras ve merkez tepe kazandığını gösteren en güzel örneklerden biridir.
Tabanın güney yarısı engebelidir; kuzey yarısı ise daha düzdür. Ortasında, tabandan en fazla yaklaşık 1,2 kilometre yükselen üç ayrı dağ kümesi durur. Bu tepeler, çarpmadan sonra kaya tabakasının geri tepmesiyle yükselen "merkez yükselti"dir. Taban, Ay denizlerini oluşturan lavla kaplanmamıştır; çünkü krater, bu lav taşkınları sona erdikten çok sonra oluşmuştur.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Latince ad | Copernicus |
| Konum | Yaklaşık 9°37′ K, 20°05′ B |
| Çap | Yaklaşık 93 km |
| Derinlik | Yaklaşık 3,8 km |
| Merkez tepeler | Üç küme, tabandan en çok yaklaşık 1,2 km |
| Yaş | Yaklaşık 800 milyon yıl |
| Işın uzunluğu | Yaklaşık 800 km |

Verileri göster
| Çap | 93 km |
|---|---|
| Derinlik | 3,8 km |
| Merkez tepe yüksekliği | 1,2 km |
| Işın uzunluğu | 800 km |
| Yaş | 800 milyon yıl |
| Adlandırma | 1651 |
Merkez tepelerde ne var?
Merkez tepeler, kraterin altındaki derin kayaların yüzeye çıktığı nadir yerlerdir; bu yüzden bilim insanları için değerlidir. NASA'nın Ay Keşif Yörünge Aracı'nın (LRO) kamerasıyla yapılan incelemelerde, tepelerin yüksek yamaçlarında açık renkli, az parçalanmış anakaya görülmüştür. Bu kaya, olivin ve kalsiyumca zengin plajiyoklas minerallerinden oluşan troktolit türüyle uyumludur; troktolitin Ay kabuğunun altında bol bulunduğu düşünülmektedir. Kraterin kuzey duvarında ise saf kristalli plajiyoklas saptanmıştır.
Anakaya yarıklarında koyu renkli malzeme de görülür. NASA'nın görüntü yorumuna göre bu malzeme, kraterin oluşumu sırasında kayaya sıkışan, şiddetli şoka uğramış kırıntılar olabilir. Büyük kraterlerin merkez tepeleri bu yüzden gelecekte insanlı ve insansız Ay görevleri için öncelikli hedefler arasında sayılır.

Işınlar ve ikincil kraterler
Kopernik'i dürbünle bile fark ettiren şey, çevresine saçılan parlak ışın sistemidir. Işınlar, çarpma anında fırlatılan açık renkli kırıntının koyu ovaların üzerine yayılmasıyla oluşur ve Kopernik'inkiler yaklaşık 800 kilometre uzanır. Bu ejekta (fırlatılan kırıntı) ayrıca çevrede çok sayıda ikincil krater bırakmıştır; bazıları kıvrımlı zincirler halinde dizilir. Genç kraterler bu ışınlardan tanınır: taze kırıntı parlak durur, uzay aşınması (zamanla kararma) onu yavaş yavaş çevresine benzetir.
Ne kadar genç?
Kopernik'in yaşı yaklaşık 800 milyon yıl olarak kabul edilir. Apollo 12 örnekleri bu tahmin için önemli bir ipucu oldu: görev 19 Kasım 1969'da Fırtınalar Okyanusu'na indi; iniş yeri Kopernik'in yaklaşık 370 kilometre güneyindedir. Alan Bean, ikinci Ay yürüyüşünde Charles Conrad'ın ayak izlerinin altında daha açık renkli malzeme gördü; bunun Kopernik'in fırlattığı kırıntı olduğu yorumlandı. Toplanan örneklerin yaşları, yaklaşık 800 milyon yıllık bir oluşumla çelişmiyor; ancak örneklerin gerçekten Kopernik ışınından gelip gelmediği kesin değildir, dolayısıyla bu tarih bir tahmin olarak okunmalıdır.
Ayrı bir hipoteze göre Kopernik'i yaratan çarpıcı cisim, 495 Eulalia asteroidinin ana cisminin parçalanmasından çıkan döküntülerden biri olabilir. Bu fikir kuvvetle desteklenen bir sonuç değil, tartışılan bir olasılıktır.
"Kopernik dönemi" kavramı
Ay jeolojisinde en genç dönem "Kopernik dönemi" (Copernican period) diye anılır ve yaklaşık 1,1 milyar yıl önceden bugüne uzanır. Sık yapılan bir yanılgının aksine bu dönemin başlangıcını Kopernik Krateri belirlemez; dönemin tabanı, parlak ve henüz aşınmamış ışın sistemi taşıyan kraterlerle tanımlanır. Kopernik bu tür kraterin tanınmış bir örneğidir, o kadar. Aynı gruba Tycho ve Aristarkus gibi ışınlı genç kraterler de girer.
Keşif tarihi ve görüntüleme
Kopernik, Ay kraterlerinin bilimsel incelenmesinde bir ölçüt olmuştur. NASA'nın bir Apollo 17 fotoğrafına eşlik eden açıklamasına göre Kopernik, Eugene Shoemaker'ın 1962'deki klasik çözümlemesinden beri Ay çarpma kraterlerinin tip örneği sayılmıştır.
Uzay çağında Kopernik'in en ünlü görüntüsü, 23 Kasım 1966'da Lunar Orbiter 2 aracının çektiği eğik açılı fotoğraftır. Araç 6 Kasım 1966'da fırlatılmış, fotoğraflama aşamasını 18-25 Kasım arasında yürütmüştü. NASA bilim insanı Martin Swetnick bu kareyi "yüzyılın en büyük fotoğraflarından biri" diye niteledi. Kare, kraterin duvarlarını ve merkez tepelerini yataya yakın bir açıdan gösterir.
Apollo 12 (1969) ve Apollo 17 (1972) mürettebatı da kraterin farklı açılardan fotoğraflarını çekti. Apollo iniş yerleri maddesinde bu görevlerin konumlarını görebilirsiniz. Hubble Uzay Teleskobu'nun Kopernik görüntüleri ise Nisan 1999'da yayımlandı; John Caldwell ve Alex Storrs'ın hazırladığı görüntülerde duvardaki teraslar ve çevredeki kırıntı örtüsü yaklaşık 180 metreye kadar ayrıntıyla seçiliyordu.

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?
Kopernik, Ay'ın bize dönük yüzünde olduğu için Türkiye'nin her yerinden izlenebilir; Ay'ın hangi evrede olduğu, görünürlüğü belirleyen tek etkendir. Dürbün seçimi için 7x50 ve 10x50 dürbün rehberine bakabilirsiniz.
- Çıplak göz: Kopernik ancak güçlükle fark edilir.
- Dürbün: Krater dürbünle seçilir; en rahat görüş, Ay'ın yarım ile dolunay arasındaki evrelerindedir.
- Küçük teleskop: Teraslar, merkez tepeler ve taban yapıları görülür. En iyi ayrıntı, gün-gece sınırına (terminatöre) yakın zamanda, gölgeler uzunken elde edilir. Yaklaşık hesapla bu, Ay'ın yaşının 9-10. günü civarına ve 23-24. günü civarına denk gelir.
- Dolunay: Işınlar en belirgin hale gelir, ancak gölge olmadığı için kabartma ayrıntıları kaybolur. Kraterin hemen batısındaki küçük parlak bir kraterçik de dolunayda dikkat çeker.
Ay'ın evrelerini ve terminatörün her gün nereden geçtiğini görmek için Ay evreleri ve tutulmalar maddesine; ilk teleskop gözlemi için Teleskopla neler görülür? yazısına bakabilirsiniz. Kopernik'i haritada bulmak için Ay atlası sayfasından yararlanabilirsiniz; genel yüzey turu için Ay'ın yüzeyi maddesi iyi bir başlangıçtır.
İlginç bilgiler
- Kopernik'in oluşumu Ay'ın uzak geçmişindeki dev havza çarpmalarından çok sonradır; Karpat Dağları ise Yağmurlar Denizi'ni açan dev çarpmanın yükselttiği havza kenarıdır ve Kopernik'in yaklaşık 100 kilometre kuzeyinde durur.
- Kopernik ışınlarının Apollo 12 iniş bölgesine kadar ulaştığı düşünüldüğü için Ay'ın bu kesimindeki örnekler, kraterin yaşı tartışmasının merkezindedir.
- Kraterin Latince adı Copernicus olduğu için Türkçe kaynaklarda hem "Kopernik" hem "Copernicus" biçimi görülür; bu maddede kullanılan ad "Kopernik"tir.
- Ay'ın genel yapısı, denizler ve kraterler hakkında daha fazlası için Ay maddesine bakabilirsiniz.
Kısaca
- Kopernik, Ay'ın yakın yüzünde yaklaşık 93 km çaplı, yaklaşık 3,8 km derinlikte, teraslı ve merkez tepeli genç bir çarpma krateridir.
- Yaşı yaklaşık 800 milyon yıl olarak tahmin edilir; Apollo 12 örnekleri bu yaşla çelişmez, fakat kesin tarih değildir.
- Yaklaşık 800 km uzanan ışın sistemi ve ikincil kraterleriyle çevresindeki koyu ovaların üzerinde parlar.
- Merkez tepelerinde olivin ve plajiyoklas bakımından zengin, Ay kabuğunun altındaki kayalarla uyumlu anakaya görülmüştür.
- Türkiye'den dürbünle seçilir; teleskopla en iyi ayrıntı, gün-gece sınırına yakın evrelerde (yaklaşık 9-10. ve 23-24. günler) görülür.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
















