21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Platon Krateri (Plato) nedir? Ay'ın lavla dolu koyu devi ve Alp Vadisi

Platon Krateri (Plato), Ay'ın kuzeyindeki Soğuk Deniz kıyısında yer alan, 101 km çaplı, koyu lav tabanlı bir kraterdir; Türkiye'den küçük teleskopla görülür.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, Soğuk Deniz'in güney kıyısı; yaklaşık 51°36′ K, 9°18′ B
Çap
Yaklaşık 101 km
Keşif
Gözlem kayıtları 1700'lere uzanır; Lunar Orbiter 4 1967'de yakın çekim görüntüledi

Platon Krateri (Latince ve IAU adıyla Plato), Ay'ın yakın yüzünün kuzeyinde, Soğuk Deniz'in güney kıyısında yer alan, yaklaşık 101 kilometre çaplı, lavla dolmuş bir çarpma krateridir. Tabanı çevresindeki araziye göre belirgin biçimde koyu ve neredeyse pürüzsüzdür; bu yüzden küçük bir teleskopta bile Ay'ın kuzeyinde kolayca tanınan bir "koyu oval" gibi durur. Adını Antik Yunan filozofu Platon'dan alır.

Genel bakış: Ay'ın kuzeyindeki koyu oval

Platon'un merkezi yaklaşık 51°36′ kuzey enlemi ve 9°18′ batı boylamındadır. Ay'ın görünen yüzünde, Yağmurlar Denizi'nin kuzeydoğu kıyısında, Alp Dağları'nın batı ucunda durur. Kuzeyinde Soğuk Deniz uzanır, güneyinde ise Teneriffe Dağları denen yükseltiler vardır. Doğusundaki dağlık araziyi ince yarıklar (rille) keser; bu yarık sistemine Rimae Plato adı verilir. Bölgenin genel çerçevesi için Soğuk Deniz ve Yağmurlar Denizi maddelerine bakılabilir.

Krater, Dünya'dan bakıldığında kuzeye yakın konumda olduğu için kısalmış görünür ve oval izlenim verir; gerçekte ise yaklaşık dairesel bir yapıdır. Ay'ın salınımı (librasyon) kuzey kenara yakın bölgelerin görünümünü zaman zaman değiştirir.

Lunar Orbiter 4'ün 1967'de çektiği karede Platon: düz, koyu taban ve kenar duvarındaki aydınlık, sivri tepeler.
NASA / Lunar Orbiter 4 (kare 127, h3); James Stuby tarafından işlendi, kamu malı; Wikimedia Commons

Fiziksel özellikler

ÖzellikDeğer
Çap101 km
Derinlik1.468 m
Konumyaklaşık 51°36′ K, 9°18′ B
Yaşyaklaşık 3,84 milyar yıl (Üst İmbriyen)
Kenar tepelerinin yüksekliğiyaklaşık 2 km
Tabanlavla dolu, merkezî tepe yok

Kaynaklar arasında küçük farklar vardır: Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) kamerasının ekibi (Arizona Eyalet Üniversitesi) bir yazısında krateri 109 kilometre çaplı olarak anar; ayrıntılı katalog değeri ise 101 kilometredir. Kenar çizgisinin nerede çekildiğine bağlı olan bu fark Ay kraterlerinde sık görülür. Bu yazıda 101 kilometre kullanılmıştır.

Platon Krateri'nin temel sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Çap101 km
Derinlik1.468 m
Yaşyaklaşık 3,84 milyar yıl
Kenar tepeleriyaklaşık 2 km

Tabanı neden bu kadar koyu?

Ay'daki koyu bölgeler, NASA'nın tanımıyla 4,2 ile 1,2 milyar yıl önce lavla dolan çarpma havzalarıdır; bunlara "deniz" (maria) denir. Platon'un tabanı da böyle bir lav tabakasıyla örtülüdür. Kaynaklarda krater, "lavla dolmuş" bir yapı olarak tanımlanır; yaklaşık 3,84 milyar yıllık yaşı, Yağmurlar çarpmasından (yaklaşık 3,92 milyar yıl önce) çok sonra olmadığını gösterir. Yani Platon, Yağmurlar havzasının oluşumunu izleyen dönemde ortaya çıkmış, ardından tabanı lavla yeniden kaplanmıştır.

Lav, tabanı bir tür "donmuş göl" gibi düzleştirmiştir. Bu yüzden tabanda merkezî tepe yoktur ve belirgin büyük kraterler görülmez; yalnızca dağınık birkaç küçük kraterçik bulunur. Yüzeyin albedosu (yansıtma gücü) düşüktür; Gözlemci T. W. Webb tabanı "çelik grisi" bir leke olarak tarif etmiştir.

NASA'nın Ay Keşif Yörünge Aracı'nın (LRO) geniş açılı kamerasıyla Platon Krateri. Görüntü 140 x 140 kilometre genişliğindedir, kuzey yukarıdadır.
NASA / Lunar Reconnaissance Orbiter (JMARS ile işlendi), kamu malı; Wikimedia Commons

Kenar duvarı, gölgeler ve heyelan izleri

Kraterin kenarında yaklaşık 2 kilometre yüksekliğinde, sivri ve düzensiz tepeler yer alır. Güneş ufka yakınken bu tepeler tabana uzun gölgeler düşürür. İç duvarlarda eski kaymaların izleri vardır; batı yamacındaki büyük üçgen biçimli heyelan en belirgin olanıdır. Kuzeybatı kenarında ise Ay standartlarına göre çok yüksek bir kaya düşmesi yoğunluğu kaydedilmiştir.

LRO'nun yüksek çözünürlüklü kamerasının (LROC) görüntülerinden biri, kuzey kenardaki bir kaya çıkıntısını "doğal basamaklardan oluşan bir balkon" olarak anar. Yazıyı hazırlayan ekibe göre bu kayalar, krater duvarlarındaki kaymalarla biçimlenmiş olmalıdır. Aynı seri, Platon tabanında yaklaşık 140 metre çapında bir "basamaklı" (bench) çarpma krateri de içerir: regolit, krater çapına göre ince olduğunda, çarpma sert bazalt tabakaya ulaşır ve geniş, sığ tabanlı bir yapı bırakır.

LROC'un "Platon üstündeki balkon" dediği kaya çıkıntısı; görüntü yaklaşık 325 metre genişliğinde bir alanı gösteriyor.
NASA / GSFC / Arizona Eyalet Üniversitesi (LROC), kamu malı; Wikimedia Commons

Adı nereden geliyor?

Krater, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) kayıtlarında Antik Yunan filozofu Platon'un (Eflatun) adını taşır. Türkçede filozof için "Platon" yazımı yaygındır ve bu madde de krater için aynı yazımı kullanır; kraterin Latince adı Plato olarak kalır.

Çevresi: Alp Dağları ve Alp Vadisi

Platon'un güneydoğusunda Alp Dağları (Montes Alpes) uzanır. Yaklaşık 280 kilometre uzunluğundaki bu kuşak, Yağmurlar havzasının orta halkasının bir parçasıdır; zirveleri 1.800 ile 2.400 metre arasındadır, en yüksek tepe Mons Blanc ise yaklaşık 3,6 kilometreye ulaşır. Ad, IAU tarafından 1935'te onaylanmıştır. Dağları ikiye ayıran Alp Vadisi (Vallis Alpes) yaklaşık 166 kilometre uzunlukta, en geniş yerinde yaklaşık 10 kilometre genişliktedir ve ortasından dar bir yarık geçer. Platon ve Alp Vadisi, Ay'ın kuzeyinde birbirine yakın iki tanıdık gözlem hedefidir.

Ay'ın genel yüzey tablosu Ay'ın yüzeyi maddesinde anlatılıyor.

Platon ve "geçici ay olayları"

Platon, gökbilim tarihinde "geçici ay olayları" (transient lunar phenomena) ile anılan kraterlerin başında gelir. Gözlemciler yüzyıllardır kraterde ışık parıltıları, renk değişimleri ve tabanda sisli görünen bölgeler bildirmiştir. Kayıtlı örneklerden birkaçı şöyledir:

  • 1725'te Francesco Bianchini, kraterin tabanında uçtan uca uzanan, kızıl bir ışık şeridi gördüğünü bildirdi.
  • 1877'de Arthur Stanley Williams, kraterin gölgeli güney bölümünde fosfor benzeri bir parıltı kaydetti; 1882'de ise gün doğumunda tabanı "tuhaf, sütlü bir ışıkla" parlıyor gördü.
  • 1948'de F. H. Thornton, 9 inçlik bir yansıtıcı teleskopla Platon'da çok kısa ama parlak bir ışık çakması gördüğünü yazdı.

Bu raporların nasıl yorumlanacağı konusunda ihtiyatlı olmak gerekir. Kaynaklarda olayların büyük olasılıkla gözlem koşullarının ve değişen Güneş aydınlatma açılarının etkisi olduğu belirtilir; yani kraterin gerçekten parlayıp söndüğüne dair kesin bir kanıt yoktur. Günümüzde amatör gözlemci toplulukları, bu tür olayları atmosferik etkilerden ayırmak için eşgüdümlü, çok gözlemcili izleme yapar.

Platon'da gözlem tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
1725Bianchini: kızıl şerit
1877Williams: gölgede parıltı
1882Williams: sütlü ışık
1948Thornton: kısa parlama
1967Lunar Orbiter 4 görüntüledi

Keşif tarihi ve görevler

Platon yüzyıllardır teleskopla izlenir; yukarıdaki gözlem kayıtları 1700'lere kadar uzanır. Kraterin ayrıntılı görüntüsü ise uzay çağında geldi. NASA'nın Lunar Orbiter 4 aracı 4 Mayıs 1967'de fırlatıldı, 8 Mayıs'ta Ay yörüngesine girdi ve 11-26 Mayıs arasında yakın yüzün yaklaşık yüzde 99'unu 58 ile 134 metre arasındaki çözünürlüklerle görüntüledi; görevin amacı, Apollo planlaması için yüzeyin sistematik bir fotoğraf taramasını yapmaktı. Platon'un yukarıdaki fotoğrafı bu serinin bir karesidir. Daha sonra LRO, krateri çok daha ince ayrıntıyla, kaya blokları ve küçük kraterleriyle birlikte görüntüledi.

Ay'a yapılan görevlerin genel tarihi için Ay'a yolculuklar ve Apollo iniş yerleri maddelerine bakılabilir.

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Platon, Ay'ın hep Dünya'ya dönük yüzünde olduğu için Türkiye dahil Dünya'nın her yerinden görülebilir. En iyi izleme, krater üzerinde Güneş'in alçak olduğu, yani gün doğumu ya da gün batımı anlarına denk gelir. Kaynaklara göre Güneş kraterin üzerinde doğarken Ay'ın "kolongitüd" (Güneş'in doğduğu boylamı gösteren açı) değeri yaklaşık 9°'dir; bu, ilk dördün evresinden kısa süre sonrasına denk gelir. Bu evrede sivri kenar tepelerinin gölgeleri düz tabana uzanır ve krater kolayca seçilir. Ay evreleri maddesinden evreleri takip edebilir, günlük konumlar için Ay atlası sayfasından Platon'u bulabilirsiniz.

Aşağıdaki fotoğraf, 6 inçlik bir Newton teleskopla çekilmiştir ve Platon'un koyu ovalini ve çevresindeki dağlık araziyi gösterir. Başlangıç için teleskop ve dürbün seçimi Yeni başlayanlar için teleskop ve dürbün rehberinde, kendi gözleminizi yapmanın adımları ise Kendi gözlemini yap dersinde, telefonla Ay fotoğrafı çekmek için Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısında anlatılıyor.

6 inçlik bir Newton teleskopla çekilmiş Ay görüntüsünde Platon'un koyu ovali, çevresindeki dağlık arazi ve Ay'ın ışıklı kenarı.
Md. Ehan, CC0; Wikimedia Commons

İlginç bilgiler

  • Platon, Ay'ın kuzeyinde bir "yer işareti"dir; çevresindeki daha küçük ve adlandırılmış yirmiden fazla uydu krater, adının sonuna harf ekleyerek (Plato B, C, D…) anılır. En büyükleri B (13 km), H (11 km), C, D, L ve Y'dir (10 km).
  • Uydu kraterlerinden biri olan Plato A, IAU tarafından Bliss Krateri adını almıştır.
  • Tabanın ortasında merkezî tepe olmaması, kraterin lavla dolmuş bir yapı olduğunun ipuçlarından biridir; çarpma kraterlerinin genel oluşumu için çarpma krateri sayfasına bakılabilir.

Kısaca

  • Platon Krateri, Ay'ın yakın yüzünün kuzeyinde, Soğuk Deniz'in güney kıyısında yer alan yaklaşık 101 km çaplı, lavla dolu bir kraterdir.
  • Tabanı koyu ve düzdür; derinliği 1.468 m, yaşı yaklaşık 3,84 milyar yıldır, merkezî tepe yoktur.
  • Kenar tepeleri yaklaşık 2 km yüksekliğindedir ve Güneş alçakken tabana uzun gölgeler düşürür.
  • Gözlemciler yüzyıllardır burada ışık çakmaları bildirmiştir; kaynaklar bunların büyük olasılıkla gözlem koşullarından kaynaklandığını belirtir.
  • Türkiye'den küçük bir teleskopla, özellikle ilk dördün evresinin hemen sonrasında, kolayca izlenebilir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar