Alpheratz (Alfa Andromedae) nedir? Büyük Kare'nin köşesindeki çift yıldız
Alpheratz (Alfa Andromedae), Andromeda'nın en parlak yıldızı ve Kanatlı At'ın Büyük Kare'sinin köşesidir: 97 ışık yılı uzaktaki, cıva-manganez zengini bir çift yıldız.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Andromeda takımyıldızı; Kanatlı At'ın Büyük Kare'sinin köşesi
- Çap
- Birincil yıldız yaklaşık 2,9 Güneş yarıçapı (hesaplanmış)
- Keşif
- Antik çağlardan beri bilinir; ikili yapısı 1902-1904'te Slipher'in hız ölçümleriyle anlaşıldı; IAU adını Temmuz 2016'da onayladı
Alpheratz (Alfa Andromedae, α And), Andromeda takımyıldızının en parlak yıldızıdır ve Kanatlı At'ın ünlü Büyük Kare'sinin dört köşesinden birini oluşturur. Dünya'dan yaklaşık 97 ışık yılı uzaktaki bu yıldız, çıplak gözle tek bir yıldız gibi görünür ve görünür parlaklığı yaklaşık 2,06 kadirdir; gerçekte ise yakın yörüngede dönen iki yıldızdan oluşan bir çift yıldız sistemidir. Parlak üyesinin atmosferi cıva ve manganez bakımından alışılmadık derecede zengindir; Alpheratz bilinen en parlak cıva-manganez yıldızıdır.
Türkiye'den sonbahar ve kış akşamlarında başucuna yakın yükselir ve Andromeda Galaksisi'ni aramak için en iyi çıkış noktasıdır.
Alpheratz'ın adı ve künyesi
Yıldızın Bayer adı Alfa Andromedae'dir. Johann Bayer bu yıldıza iki takımyıldızda da ad vermiştir: Andromeda'da Alfa Andromedae, Kanatlı At'ta (Pegasus) Delta Pegasi. Batlamyus yıldızın iki takımyıldız tarafından paylaşıldığını düşünüyordu. Takımyıldız sınırları 1920'lerde IAU tarafından düzenlenip 1930'da yayımlanınca yıldız resmen Andromeda'nın sınırları içinde kaldı ve Delta Pegasi adı kullanımdan düştü. Kavramın tanımı için takımyıldız, genel düzen için takımyıldızlar sayfalarına bakın.
Yıldızın geleneksel adları Alpheratz ve Sirrah'tır. İkisi de Arapça surrat al-faras ifadesinden gelir; bu ifade "kısrağın (atın) göbeği" anlamına gelir. At, Yunanlıların kanatlı atı Pegasus'tur: yıldız, atın gövdesinin köşesinde yer aldığı için bu adı almıştır. Alpheratz adının Yunan alfabesindeki "alfa" ile bir ilgisi yoktur: yıldız Andromeda'nın en parlak üyesi olduğu için Alfa harfini taşır, ama "Alpheratz" ve "Sirrah" adlarının ikisi de yukarıdaki Arapça ifadeden türemiştir. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) Yıldız Adları Çalışma Grubu, Temmuz 2016'daki ilk bültenine "Alpheratz" adını resmî ad olarak aldı.
Türkçe kaynaklarda hem "Alpheratz" hem de "Alferatz" yazımına rastlanır. Takımyıldızın Türkçe adı Kanatlı At'tır (Pegasus); Andromeda adı olduğu gibi kullanılır. Biz IAU'nun resmî yazımına bağlı kalıyoruz.
Orta Çağ Arap gökbilimcileri yıldıza "zincire vurulmuş kadının başı" anlamına gelen rās al-mar'a al-musalsala adını da vermiştir; zincire vurulmuş kadın Andromeda'dır.
Türkiye'den ne zaman ve nerede görülür?
Alpheratz'ın gökküredeki konumu yaklaşık +29° 05′ dik açıklıktadır (sağ açıklığı 00s 08dk). Yıldız yaklaşık 61° kuzey enleminin kuzeyinde hiç batmaz; Türkiye'de ise her gün doğup batar. Basit geometriyle bulunan değerlere göre yıldız İstanbul'da günde yaklaşık 15,9 saat, Antalya'da yaklaşık 15,3 saat ufkun üstünde kalır; yani her gün yaklaşık sekiz saat ufkun altındadır. Bu hesaplar atmosfer kırılmasını ve ufuk engellerini hesaba katmaz.
Yıldız meridyenden geçerken (en yüksek noktasında) İstanbul'da yaklaşık 78°, Ankara'da yaklaşık 79°, İzmir'de yaklaşık 81°, Antalya'da yaklaşık 82° yüksekliğe çıkar; yani başucunun yalnızca 8-12 derece güneyinden geçer. En rahat gözlem dönemi Eylül ile Şubat arasındaki akşamlardır. Türkiye yıl boyunca UTC+3 saatini kullandığı için İstanbul'da yıldızın en yüksek olduğu anlar yaklaşık şöyledir:
| Tarih | Alpheratz'ın en yüksek olduğu saat (İstanbul, yaklaşık) |
|---|---|
| 1 Eylül | 02.30 |
| 1 Ekim | 00.30 |
| 1 Kasım | 22.30 |
| 1 Aralık | 20.30 |
| 1 Ocak | 18.30 |
Doğuya gidildikçe saatler öne kayar: Ankara'da yaklaşık 15 dakika, Kars'ta yaklaşık bir saat erken olur. Aralık başında yıldız zirveye akşamın erken saatlerinde, Ocak başında gün batımı sıralarında ulaşır; sonraki haftalarda akşamları batıya doğru alçalır. Karanlık gökyüzü için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz; ancak Alpheratz şehir göğünde de rahatça seçilir.
Gökyüzünde nasıl bulunur?
Alpheratz'ı bulmanın yolu Büyük Kare'den geçer. Sonbahar akşamı güneye bakın ve başucuna yakın bölgede geniş bir dörtgen arayın. Kare'yi Alfa, Beta ve Gama Pegasi (Markab, Scheat, Algenib) ile Alpheratz oluşturur. Bu yıldızlar çok parlak değildir; Kare, yıldızların birbirine yakın parlaklıkta olması ve çevrelerinin daha sönük olması sayesinde seçilir. Kare'nin en parlak köşesi Alpheratz'dır. Alpheratz ile Algenib arasındaki uzaklık yaklaşık 14 derecedir; kolunuzu uzattığınızda yaklaşık bir buçuk yumruk eder.
Kare'nin içi şaşırtıcı biçimde boştur; iyi bir gecede içinde çıplak gözle ancak bir düzine kadar yıldız sayılır, bu da gökyüzünün kalitesini gösteren pratik bir ölçüttür. Alpheratz dört köşenin en parlağıdır ve parlaklık bakımından Kutup Yıldızı'na yakındır; Polaris'in tanıtımı için Kutup Yıldızı maddemize bakabilirsiniz.

Andromeda Galaksisi'ne giden yol
Alpheratz'ın çoğu gözlemci için asıl değeri bir işaretçi olmasıdır. Andromeda Galaksisi (M31), çıplak gözle görülebilen en uzak nesnelerden biridir; ancak karanlık gökyüzünde sönük, sisli bir leke olarak seçilir. Bulmak için kullanılan klasik yol şudur:
- Alpheratz'ı bulun. Bu, yolun başlangıcıdır.
- Alpheratz'dan kuzeydoğuya doğru, Andromeda'nın yıldız çizgisi boyunca yaklaşık 14,5 derece ilerleyin; turuncu-kırmızımsı Mirach'a (Beta Andromedae) varırsınız. Mirach, Andromeda'nın "kuşak" bölgesindeki parlak yıldızdır; kırmızı bir devdir ve gözlemciler tarafından Andromeda Galaksisi'ni bulmak için sıkça kullanılır.
- Mirach'tan kuzeybatıya doğru yaklaşık 3,9 kadir parlaklığındaki Mu Andromedae'ye geçin; bu yıldız Mirach ile galaksi arasında yaklaşık yarı yoldadır.
- Aynı çizgiyi sürdürün: Mirach ile galaksi arası yaklaşık 7,7 derecedir, yani kabaca bir yumruk eder. Çizginin ucunda Andromeda Galaksisi'nin sönük lekesi durur.
Galaksinin görünür parlaklığı yaklaşık 3,4 kadirdir, ama ışığı geniş bir alana dağıldığı için ancak ay ışığının olmadığı gecelerde seçilir; orta düzeyde ışık kirliliğinde bile görülebilir, karanlık gökyüzünde ise çok daha rahat. Dürbünle yoldaş galaksileri M32 ve M110 de seçilebilir. Galaksinin uzaklığı kaynaklarda 2,2 ile 2,5 milyon ışık yılı arasında verilir; ayrıntıları Andromeda galaksisi maddesinde, çıplak gözle görme meselesini ise çıplak gözle görülebilen en uzak şey yazımızda bulabilirsiniz.

Tek ışık, iki yıldız
Alpheratz çıplak gözle tek yıldız gibi görünür, ama aslında birbirinin yörüngesinde dolanan iki yıldızdır. Sistemin toplam görünür parlaklığı yaklaşık 2,06 kadirdir; bunun büyük kısmını parlak yıldız sağlar (yaklaşık 2,2 kadir), eşi çok daha sönüktür (yaklaşık 4,2 kadir).
| Özellik | Birincil (A) | İkincil (B) |
|---|---|---|
| Tayf türü | B8 IV-V, cıva-manganez | yaklaşık A7 V |
| Kütle (Güneş = 1) | yaklaşık 3,6 | yaklaşık 1,9 |
| Yüzey sıcaklığı | yaklaşık 11.950 K | yaklaşık 7.900 K |
| Işıma gücü (Güneş = 1) | yaklaşık 158 | yaklaşık 15 |
İki yıldız birbirini yaklaşık 96,7 günde bir dolanır. Yörüngenin yarı büyük ekseni yaklaşık 0,71 gökbilimsel birimdir, yani Venüs'ün Güneş'e uzaklığına yakın bir mesafedir; yörünge belirgin biçimde basıktır (dış merkezlik yaklaşık 0,53). Tayf türü harflerinin anlamı için tayf türü maddesine bakın. Birincil yıldız, Güneş'ten çok daha sıcak ve çok daha parlaktır; mavi-beyaz renkli, genç bir yıldızdır; yaş tahminleri kaynağa göre yaklaşık 60 ile 200 milyon yıl arasında değişir.
Cıva-manganez yıldızı: tuhaf bir atmosfer
Alpheratz'ı gökbilimciler için ilginç yapan, birincil yıldızın atmosferindeki alışılmadık kimyadır. Bu yıldızın atmosferinde cıva, manganez, fosfor, galyum ve ksenon gibi elementler Güneş'te beklenenin çok üzerinde bulunur. Bu tür yıldızlara cıva-manganez yıldızları denir ve kimyasal bakımdan "tuhaf" yıldızlar sınıfına girerler. Alpheratz, bilinen en parlak cıva-manganez yıldızıdır.
1906'da Norman Lockyer ile F. E. Baxandall yıldızın tayfında alışılmadık çizgiler bildirdi; Baxandall 1914'te çizgilerin çoğunun manganezden geldiğini gösterdi. 1931'de W. W. Morgan, tayfında manganez çizgileri bulunan on iki yıldız daha belirledi; sonradan bunların birçoğu cıva-manganez yıldızları sınıfının üyeleri olarak tanındı.
Peki bu yıldızlarda bazı elementler neden yığılır? 1970'te Georges Michaud, sorunun yanıtı olarak ışınım yayılımı (difüzyon) kuramını önerdi. Kurama göre kararlı ve sakin atmosferli yıldızlarda bazı elementler kütleçekimiyle aşağı çökerken, bazıları ışınım basıncıyla yüzeye itilir. Bu kuram birçok kimyasal tuhaflığı başarıyla açıklamıştır.
Gözlemler daha ince bir ayrıntı da ortaya koydu: cıvanın yüzeye düzgün dağılmadığı anlaşıldı. 1993-1999 gözlemlerini 2002'de yayımlayan Adelman ve çalışma arkadaşları, tayftaki 398,4 nanometrelik cıva çizgisinin yıldız döndükçe değiştiğini buldu; yani cıva bulutları yıldızın ekvatoru yakınında yoğunlaşmıştı. 2007'de yayımlanan sonraki Doppler görüntüleme çalışmaları bu bulutların yüzeyde yavaşça kaydığını gösterdi.

Verileri göster
| Uzaklık | 97 ışık yılı |
|---|---|
| Görünür parlaklık | 2,06 kadir |
| Birincil tayf türü | B8 IV-V (Hg-Mn) |
| Kütleler | 3,6 ve 1,9 Güneş |
| Yörünge süresi | 96,7 gün |
| Birincil sıcaklık | 11.950 K |
Optik eş: ADS 94 B
Alpheratz'ın yakınında sönük bir yıldız daha görünür; William Herschel bu yıldızı 21 Temmuz 1781'de keşfetti. Aitken Çift Yıldız Kataloğu'nda ADS 94 B olarak anılan bu yıldız, yaklaşık 10,8 kadir parlaklığında bir G türü alt devdir ve 2000 yılı konumunda Alpheratz'ın yaklaşık 89 yay saniyesi uzağında görülür. Gökyüzünde yakın görünmesi tesadüftür: Gaia'nın paralaks ölçümü bu yıldızın Dünya'dan 1.300 ışık yılından fazla uzakta olduğunu gösterir. Yani Alpheratz ile gerçek bir fiziksel bağı yoktur; gökbilimciler böyle çiftlere "optik çift" der.
Keşif ve araştırma tarihi
İkili doğa çıplak gözle fark edilemez; tayf ölçümleriyle ortaya çıktı. Amerikalı gökbilimci Vesto Slipher 1902-1904 arasında yıldızın radyal hızını (bize yaklaşma ya da uzaklaşma hızını) ölçtü ve bu hızın yaklaşık 100 günlük bir düzenle değiştiğini buldu. Bu, yıldızın bir tayfsal çift yıldız olduğu anlamına geliyordu. İlk ön yörünge çalışması 1907'de Hans Ludendorff tarafından yayımlandı; daha kesin yörüngeyi sonra Robert Horace Baker çıkardı.
Sönük eşin kendisi uzun süre doğrudan görülemedi, çünkü parlak yıldızın ışığı onu bastırıyordu. Xiaopei Pan ve çalışma arkadaşları 1988-1989'da Kaliforniya'daki Wilson Dağı Gözlemevi'nin Mark III Yıldız İnterferometresi'ni kullanarak eşi çözümledi; sonuçlar 1992'de yayımlandı. Tayftaki çizgileri ise ancak 1990'ların başındaki gözlemlerle ayrıştırıldı. İnterferometri, birkaç teleskobun ışığını birleştirerek çok daha keskin ayrıntı veren bir yöntemdir.

Verileri göster
| 1781 | Herschel optik eşi gördü |
|---|---|
| 1902 | Slipher hız değişimini ölçtü |
| 1906 | Tuhaf tayf çizgileri |
| 1907 | Ludendorff ilk yörünge |
| 1970 | Michaud difüzyon kuramı |
| 1988 | Eş interferometreyle ayrıldı |
| 2002 | Cıva bulutları yayımlandı |
| 2016 | IAU adı onayladı |
Efsane ve gök anlatıları
Alpheratz iki ayrı anlatının kesişme noktasındadır: Yunan mitolojisinde Andromeda'nın ve Pegasus'un.
Andromeda. Aithiopia (Etiyopya) kraliçesi Kassiopeia kızının Nereidlerden (deniz perilerinden) daha güzel olduğunu söyleyerek böbürlenir. Gücenen periler Poseidon'a başvurur; Poseidon da ülkeyi yok etmesi için deniz canavarı Cetus'u gönderir. Kral Kefeus'a Ammon Kehaneti'nin bildirdiğine göre krallığı kurtarmanın yolu kızı Andromeda'yı canavara kurban etmektir. Andromeda denizin kıyısındaki bir kayaya zincirlenir; onu kahraman Perseus kurtarır. Anlatıma göre Perseus canavarı Medusa'nın başıyla taşa çevirir; Ovidius'ta ise elmas kılıcıyla öldürür. Perseus ile Andromeda evlenir; ölümünden sonra Athena, Andromeda'yı onurlandırmak için gökyüzüne yerleştirir. Batı geleneğinde Alpheratz, Andromeda'nın başını temsil eder. Aynı öykünün öteki kahramanları için Perseus takımyıldızı maddesine ve Andromeda, Perseus ve Kassiopeia efsanesi yazımıza bakabilirsiniz.
Pegasus. Kanatlı at, Perseus Medusa'nın başını kestiğinde, Poseidon'dan hamile kalan Medusa'nın kanından, Khrysaor'la birlikte doğar. Efsaneye göre toynağıyla vurduğu yerden Hippokrene pınarı fışkırır; bu suyu içenler şiir yazma yeteneği kazanır. Sonra Pegasus kahraman Bellerophon'un atı olur ve Khimaira'yı öldürmesine yardım eder. Bellerophon onu Olympos Dağı'na sürmek isteyince Zeus ya şimşek fırlatır ya da bir at sineği gönderir; at kahramanı sırtından atar.
Başka kültürler. Babil'in dört yıldızlı "Tarla" (IKU) takımyıldızının üç yıldızı sonradan Yunan Pegasus'unun parçası oldu. Hint gökbiliminde Büyük Kare'nin yıldızları Purva Bhadrapada ve Uttara Bhadrapada nakşatralarını oluşturur; Pegasus ise Ay'ın dinlenme yeri olan bir yatak çerçevesini temsil eder. Çin gökbiliminde Alpheratz ile Gama Pegasi birlikte "Duvar" (Bi) adlı yıldız desenini oluşturur ve Alpheratz bu desenin ikinci yıldızıdır. Alpheratz ayrıca Beta Cassiopeiae ve Gama Pegasi ile birlikte, gökyüzünün ana meridyenini işaretleyen "Üç Rehber"den biri sayılmıştır; bu yıldızın etkisinde doğanlara onur ve zenginlik getirdiğine inanılırdı. Guyana'daki Warrau ve Arawak halkları Büyük Kare'yi yedi avcının gökyüzüne kaldırdığı bir ızgara olarak anlatır.
Türk gök anlatıları. Alpheratz'a özgü, birinci elden kaynaklarda doğrulayabildiğimiz eski bir Türkçe ad ya da Anadolu anlatısı bulunmuyor; bu yüzden uydurma bir bilgi eklemiyoruz. Türk gökyüzü geleneğini öğrenmek isterseniz Türklerde gökyüzü maddesini okuyabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Alpheratz'a bakarken gördüğünüz ışık yaklaşık 97 yıl önce yola çıkmıştır.
- Alpheratz, eski haritalarda Andromeda'nın başı, Arap geleneğinde ise Pegasus'un göbeği sayılmıştır: aynı yıldız iki ayrı figürün parçasıdır.
- Mirach'ın hafif değişkenliği yüzünden Alpheratz bazen Andromeda'nın en parlak yıldızı olmaktan çıkar; Mirach'ın parlaklığı 2,01 ile 2,10 kadir arasında dolaşır.
- Andromeda takımyıldızı her Kasım'da, Andromedidler denen zayıf bir meteor yağmurunun çıkış noktasıdır.
- Kanatlı At'ın bir başka ünlü üyesi 51 Pegasi, Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde bulunan ilk ötegezegene ev sahipliği yapar; ayrıntısı 51 Pegasi b maddesinde.
Kısaca
- Alpheratz (Alfa Andromedae), Andromeda'nın en parlak yıldızı ve Kanatlı At'ın Büyük Kare'sinin köşesidir; adı Arapça "atın göbeği" anlamına gelir ve IAU 2016'da onayladı.
- Yaklaşık 97 ışık yılı uzakta, yaklaşık 2,06 kadir parlaklığında bir çift yıldızdır; iki yıldız birbirini yaklaşık 96,7 günde bir dolanır.
- Parlak üyesi, bilinen en parlak cıva-manganez yıldızıdır; atmosferinde cıva bulutları yıldızın dönüşüyle birlikte yüzeyde kayar.
- Türkiye'den günde yaklaşık 15-16 saat ufkun üstündedir; en iyi gözlem dönemi Eylül-Şubat akşamlarıdır ve başucuna yakın geçer.
- Alpheratz'dan Mirach'a, oradan Mu Andromedae'ye uzanan yıldız yolu, Andromeda Galaksisi'ni bulmanın klasik yoludur.
Aynı türdenTümü →
Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz ÜçgeniKartal (Aquila) takımyıldızıyaklaşık 16,7 ışık yılı
Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleriPerseus takımyıldızıyaklaşık 94 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı















