21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

M32 ve M110 nedir? Andromeda Galaksisi'nin iki cüce eliptik uydusu

M32 ve M110, Andromeda Galaksisi'nin yörüngesindeki iki cüce eliptik uydudur: biri kara delikli ve yoğun, diğeri genç yıldızlı ve dağınık.

Türü
Galaksi
Bulunduğu yer
Andromeda takımyıldızı
Çap
M32: yaklaşık 8.000 ışık yılı; M110: yaklaşık 17.000 ışık yılı
Keşif
M32: Guillaume Le Gentil, 1749; M110: Charles Messier (1773, listeye almadı), Caroline Herschel (1783)

M32 ve M110 nedir? İkisi de Andromeda Galaksisi'nin (M31) yörüngesinde dolanan, Andromeda takımyıldızı yönünde görünen cüce eliptik galaksilerdir. Messier kataloğunun 32. ve 110. (sonuncu) nesneleridir; ikisi de büyük komşularının kütleçekimiyle şekillenmiş, yıldız bakımından zengin ama bizim Samanyolu'ndan çok daha küçük sistemlerdir. Aralarındaki farklar ise onları ilginç kılar: biri kompakt ve yoğun, merkezinde kara delik taşıyan bir galaksi, diğeri daha geniş, dağınık ve cüce eliptiklerde pek beklenmeyen genç yıldızlar barındıran bir galaksidir.

Andromeda takımyıldızında iki uydu

Andromeda, kuzey gök yarımkürede yer alan ve 722 kare derecelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 19. sırada gelen bir takımyıldızdır; Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) kısaltması "And", tamlama hâli "Andromedae"dir. +90° ile −37° enlemleri arasında görülebilir, yani Türkiye'nin her yerinden izlenir. Akşam saat 21 civarında en iyi konumu kasım ayındadır; bu yüzden sonbahar gökyüzünün tanıdık bir parçasıdır. Takımyıldızın en parlak yıldızı, Pegasus'un Büyük Kare'sinin bir köşesini de oluşturan Alpheratz'tır. Ayrıntılı gök mitolojisi için Andromeda, Perseus ve Kassiopeia efsanesine bakabilirsiniz.

Bu bölgenin asıl yıldızı Andromeda Galaksisi'dir. Yaklaşık 2,5 milyon ışık yılı uzaktadır ve görünür parlaklığı 3,44 kadir olduğundan ay ışığı olmayan, karanlık gecelerde çıplak gözle seçilir. Gökyüzünde yaklaşık 3,2° × 1° gibi büyük bir alana yayılır. İşte M32 ve M110, bu dev sarmal galaksinin hemen yanında görünen iki küçük, soluk lekedir. Andromeda'nın toplamda yirmiden fazla bilinen cüce uydusu vardır; bu ikisi, görünür parlaklıkları ve erken keşifleri nedeniyle en bilinenleridir.

M32 (NGC 221): Andromeda Galaksisi'nin kompakt eliptik uydusu. Görüntü Kitt Peak 4 metrelik Mayall Teleskobu ile alınmıştır.
NOIRLab/NSF/AURA, CC BY 4.0

M32 (NGC 221): kompakt eliptik galaksinin prototipi

Keşfi

M32'yi Fransız astronom Guillaume Le Gentil 29 Ekim 1749'da buldu; Messier kataloğu daha yayımlanmadan yaklaşık yarım yüzyıl önce. Le Gentil (1725-1792), sonraki yıllarda 1761 ve 1769 Venüs geçişlerini gözlemek için Hindistan'a yaptığı uzun ve talihsiz yolculuklarla da tanınır. Galaksi, Messier kataloğunun 32. nesnesi olarak bilinir. Katalogu derleyen astronom için Charles Messier sayfasındadır; katalogun genel yapısını ise Messier kataloğu maddesinde bulabilirsiniz.

Fiziksel özellikleri

M32, "cE2" türünde bir eliptik galaksi olarak sınıflanır; "cE" kompakt eliptik demektir ve M32 bu nadir sınıfın prototipi sayılır. Yaklaşık 2,49 milyon ışık yılı (763 kiloparsek) uzaktadır, görünür boyutu 8,7 × 6,5 yay dakikasıdır ve gerçek boyutunun yaklaşık 8.000 ışık yılı olduğu tahmin edilir. Görünür parlaklığı kaynaklara göre 8 kadir civarında verilir.

Galaksiyi özel kılan, yıldızlarının olağanüstü yoğunluğudur. Yıldızlarının yarısı, yalnızca yaklaşık 330 ışık yılı (100 parsek) yarıçaplı bir çekirdek bölgesinde toplanmıştır. Çekirdekte yıldız yoğunluğu parsek küp başına 30 milyon Güneş kütlesini aşar; merkezdeki yıldız kümesinin yarı ışık yarıçapı ise yaklaşık 6 parsektir (yaklaşık 20 ışık yılı).

Yıldız nüfusu çoğunlukla yaşlı, sönük kırmızı ve sarı yıldızlardan oluşur; toz ve gaz neredeyse yoktur, dolayısıyla bugün yeni yıldız oluşumu yoktur. Yine de gözlemler geçmişte, yakın sayılabilecek bir dönemde yıldız oluşumu yaşandığına işaret eder ve soluk bir dış disk yapısının izleri de bulunmuştur.

Merkezdeki kara delik

M32'nin çekirdeğindeki yıldızların hareketi (yıldız kinematiği) incelendiğinde, merkezde bir süper kütleli kara delik bulunduğu sonucuna varılır. Kütlesi 1,5 ile 5 milyon Güneş kütlesi arasında tahmin edilir. Kara deliklerin genel tanıtımı için kara delikler maddesine bakabilirsiniz. Kara deliğe gaz düşmesi, çok zayıf bir radyo ve X-ışını kaynağı oluşturur. Bu kaynağa "M32*" adı verilir.

Böyle bir galaksi nasıl oluştu?

Bu soru hâlâ tartışmalıdır; öne sürülen üç ana senaryo şöyledir:

  • Tidal dönüşüm: Daha büyük bir sarmal ya da mercek biçimli (lentiküler) galaksi, M31'in güçlü gelgit kuvvetleriyle dış katmanlarından soyulup kompakt bir eliptiğe dönüşmüş olabilir. Bu süreç gazı merkeze sürüklerken yıldız patlaması da tetikleyebilir. Bazı çalışmalar bunu yaklaşık 800 milyon yıl önceki, merkezden sapmış bir M31 geçişiyle ilişkilendirir.
  • Eski bir sarmal galaksinin kalıntısı: M32'nin, yaklaşık 2 milyar yıl önce M31 ile birleşen M32p adlı bir sarmal galaksinin hayatta kalan en büyük parçası olduğu önerilmiştir.
  • Doğuştan kompakt: M32 baştan beri kompakt bir sistem olarak oluşmuş ve yıldızlarının çoğunu korumuş olabilir; bu durumda bir dönüşüme gerek kalmaz.

Yani M32'nin yoğun yapısı, ya M31'in kütleçekiminin izini taşıyor ya da hiç değişmemiş küçük bir galaksiyi gösteriyor. Hangisinin doğru olduğu kesinleşmiş değildir.

M110 (NGC 205): son Messier nesnesi

Keşfinin tuhaf hikâyesi

M110'un öyküsü, kataloğun kendisi kadar dolambaçlıdır. Charles Messier bu galaksiyi 1773'te Andromeda'yı çizerken gözlemledi ve çizimine ekledi, ancak yayımladığı listeye hiç almadı. Galaksiyi bağımsız olarak, 27 Ağustos 1783'te Caroline Herschel buldu; kardeşi William Herschel bu keşfi 1785'te yayımladı. Ancak nesnenin Messier numarası, ancak yaklaşık iki yüzyıl sonra, 1960'larda Kenneth Glyn Jones'un önerisiyle verildi (kaynaklar 1966 ya da 1967 diyor). Böylece M110, Messier listesinin en son eklenen üyesi oldu.

M110 (NGC 205): Andromeda Galaksisi'nin cüce eliptik uydusu. Diğer cüce eliptiklerin aksine yakın zamanda yıldız oluşumunun izlerini taşır.
KPNO/NOIRLab/NSF/AURA/Adam Block, CC BY 4.0

Fiziksel özellikleri

M110, "E5 pec" olarak sınıflanır: eliptik, %50 kadar yassılaşmış ve "özel" (peculiar) bir galaksidir. Özel sayılmasının nedeni, merkezine yakın toz bölgeleri ve genç mavi yıldızlar içermesidir. ESA/Hubble görüntüleri de merkezinde genç, mavi bir yıldız topluluğu bulunduğunu gösterir; bu da eliptik bir galaksiden beklenen tek biçimli yaşlı yıldız yapısına uymaz.

  • Uzaklık: yaklaşık 2,69 milyon ışık yılı (825 kiloparsek)
  • Görünür parlaklık: yaklaşık 8,5 kadir (bazı kaynaklarda 8,9'a kadar)
  • Mutlak parlaklık: −16,5 kadir
  • Görünür boyut: 21,9 × 11,0 yay dakikası
  • Tahmini gerçek boyut: yaklaşık 17.000 ışık yılı
  • Kara delik: M32'nin aksine süper kütleli kara delik bulunduğuna dair bir kanıt yok

M110'daki toz kütlesi (1,1–1,8) × 10⁴ Güneş kütlesi, sıcaklığı 18–22 K olarak ölçülmüştür; gaz kütlesi ise (4–7) × 10⁶ Güneş kütlesi mertebesindedir. Galaksinin iç bölgesinde yıldızlar arası ortamda belirgin bir eksiklik görülür. Bu eksikliğin süpernovalar tarafından gazın dışarı atılmasından ve M31'in gelgit etkisiyle gazın ve tozun önemli bir kısmının soyulmasından kaynaklandığı düşünülür. Galaksinin bize göre radyal hızı −241 km/s'dir; eksi işareti, Güneş'e doğru yaklaştığı anlamına gelir. M110'da 1999 ve 2002'de nova patlamaları da saptanmıştır.

Bir araştırma, Andromeda'nın 16 kadar uydu galaksisinin bir zamanlar M110'u çevreleyen bir alt halenin parçası olmuş olabileceğini, sonra gelgit kuvvetleriyle dağıldığını öne sürer. Bu, M110'u yalnızca bir uydu değil, aynı zamanda eski bir küçük galaksi ailesinin kalıntısı da yapar.

Karşılaştırma: iki kardeş, iki farklı yapı

ÖzellikM32 (NGC 221)M110 (NGC 205)
TürKompakt eliptik (cE2)Cüce eliptik (E5 pec)
Uzaklık≈ 2,49 milyon ışık yılı≈ 2,69 milyon ışık yılı
Görünür boyut8,7 × 6,5 yay dakikası21,9 × 11,0 yay dakikası
Tahmini gerçek boyut≈ 8.000 ışık yılı≈ 17.000 ışık yılı
Merkezde kara delikVar (1,5–5 milyon Güneş kütlesi)Kanıt yok
Yıldız oluşumuBugün yok; geçmişte olmuşMerkezde genç mavi yıldızlar
KeşifLe Gentil, 1749Messier 1773 (listeye almadı); C. Herschel 1783

Çarpıcı bir ayrıntı, M110'un daha büyük ve daha geniş olmasına karşın M32'nin yıldız yoğunluğunun çok daha yüksek olmasıdır. Bu ikilik, uydu galaksilerin M31'le farklı gelgit geçmişleri yaşadığını düşündürür, ancak bu yorum bugün de araştırma konusudur.

Gökyüzünde nasıl bulunur?

Her ikisini bulmak için önce M31'i bulmak gerekir. Kasım gibi sonbahar akşamlarında Büyük Kare'nin bir köşesindeki Alpheratz'dan başlayıp Andromeda'nın yıldız çizgisini izleyerek M31'e ulaşılabilir. Karanlık ve ay ışığı olmayan bir gecede galaksi çıplak gözle bile ince bir leke olarak seçilebilir; M32 ve M110 ise onun hemen yakınında küçük, yuvarlak ve soluk lekeler olarak ararsınız. Parlaklıkları 8-9 kadir civarında olduğundan çıplak gözle seçilmezler; bu kadir aralığı küçük teleskoplar için erişilebilirdir. M110, M32'den daha geniş bir alana yayıldığı için aynı toplam parlaklıkta bile daha sönük görünür. Bu nedenle karanlık gökyüzü ister.

Andromeda takımyıldızında başka hedefler de vardır: kenardan görünen sarmal galaksi NGC 891, gevşek bir açık küme olan NGC 752 ve Almach adlı renkli yıldız. William Herschel, Almach'ın bileşenleri arasındaki dikkat çekici renk farkını not etmiştir. Daha geniş görüş için takımyıldızlar maddesine bakabilirsiniz.

Neden önemliler?

M32 ve M110, galaksilerin birbirini nasıl biçimlendirdiğini incelemek için yakın ve erişilebilir laboratuvarlardır. Büyük galaksiler çevrelerindeki küçüklerin kütlesini, gazını ve yörüngesini değiştirir; Andromeda'nın uyduları bunun en iyi gözlenebilen örneklerindendir. M32 ve M110 aynı zamanda Yerel Grup'un yapısını anlamamızı sağlar. Yerel Grup, Samanyolu ve Andromeda'nın başlıca üyeleri olduğu galaksi topluluğudur; Yerel Grup'un bir diğer sarmal galaksisi ise Üçgen galaksisi (M33)'dir. Samanyolu ile Andromeda'nın geleceği de açık bir soru olarak kalır; ayrıntı için Andromeda çarpışması artık kesin görünmüyor sayfasına bakabilirsiniz. Güncel hesaplar, önümüzdeki 10 milyar yıl içinde iki galaksinin çarpışma olasılığını yaklaşık yüzde 50 olarak verir.

Tarihsel açıdan da önemlidirler: Walter Baade 1943'te Andromeda'nın merkez bölgesindeki yıldızları ilk kez tek tek ayırt etti; uzak galaksilerin yıldızlarını incelemek, Hubble Uzay Teleskobu gibi araçlarla bugün de sürmektedir.

Kısaca

  • M32 ve M110, Andromeda Galaksisi'nin iki parlak cüce eliptik uydusudur; ikisi de Andromeda takımyıldızı yönündedir ve yaklaşık 2,5-2,7 milyon ışık yılı uzaktadır.
  • M32 (NGC 221) kompakt eliptik galaksilerin prototipidir; çekirdeği çok yoğundur ve merkezinde 1,5-5 milyon Güneş kütleli bir kara delik taşır. Oluşumu tartışmalıdır.
  • M110 (NGC 205) daha geniş ve dağınıktır; eliptik olmasına rağmen merkezinde toz ve genç mavi yıldızlar bulunur, kara delik kanıtı yoktur.
  • Le Gentil M32'yi 1749'da buldu. M110'u Messier 1773'te çizdi ama listeye almadı; Caroline Herschel 1783'te bağımsız buldu, 1960'larda 110. Messier nesnesi oldu.
  • İkisi de küçük teleskoplarla M31'in yanında aranır; M110 daha sönük göründüğü için karanlık gökyüzü ister.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar