Uzay yürüyüşü (EVA)

Uzay yürüyüşü, bir astronot ya da kozmonotun uzay aracının basınçlı kabininin dışına çıkıp uzay giysisi içinde çalışmasıdır. Teknik adı "araç dışı faaliyet"tir ve İngilizce kısaltmasıyla EVA (extravehicular activity) denir. Ay yüzeyindeki gezintiler de EVA sayılır.

Nasıl işler?

Uzayda hava yoktur, sıcaklık güneşte ve gölgede yüzlerce derece oynar, ışınım yoğundur ve mikrometeoroid tehlikesi vardır. Bu yüzden giysi tek başına küçük bir uzay aracıdır. NASA'nın EMU giysisi yaklaşık 4,3 psi (yaklaşık 30 kPa) basınçta saf oksijen sağlar, karbondioksiti yok eder, suyla soğutulan iç giysi sayesinde ısıyı dengeler. Rusya'nın Orlan giysisi de benzer işlevleri görür.

Giysi içi basıncın kabindeki 101 kPa'dan düşük olması bir sorun doğurur: kandaki çözünmüş azot kabarcıklanıp dekompresyon hastalığına yol açabilir. Bunu önlemek için astronot çıkıştan önce saatlerce saf oksijen solur (ön solunum) ya da kabin basıncını kademeli düşürür. Çıkış, hava kilidi denen ayrı bir odadan yapılır; böylece istasyonun ana havası kaybolmaz. Dışarıda astronot güvenlik halatıyla bağlıdır; bir elde alet, diğeriyle tutunma çubuğu kullanır. Kolsuz bir işi bile eldivenler hantallaştırır. Tipik bir ISS uzay yürüyüşü altı yedi saat sürer. Hazırlık için astronotlar Yer'de dev havuzlarda, suyun altında antrenman yapar; su, ağırlıksızlığa en yakın benzetimi sağlar.

Örnekler

ISS'in dışındaki güneş panelleri, soğutma pompaları, antenler ve robot kolu uzay yürüyüşleriyle onarılır ya da yenilenir. Hubble Uzay Teleskobu, 1993-2009 arasında beş mekik görevinde uzay yürüyüşüyle onarıldı ve güncellendi; bu görevler teleskobun ömrünü on yıllarca uzattı. Ay'da Apollo astronotları yüzeyde gezdi, numune topladı ve araç kullandı. 18 Ekim 2019'da Christina Koch ve Jessica Meir, tamamı kadınlardan oluşan ilk uzay yürüyüşünü ISS dışında yaptı.

Çıkış öncesi hazırlık çok titizdir. Astronot önce giysisini giyer, sızdırmazlığı kontrol eder, sonra hava kilidinde basıncı kademeli olarak düşürür. Dışarıda tek bir hata hayati tehlike yaratabilir: bir cihaz uzaya savrulabilir, eldiven delinebilir ya da giysi içinde su birikebilir. Nitekim 2013'te İtalyan astronot Luca Parmitano'nun kaskına su dolması, uzay yürüyüşünün yarıda kesilmesine neden oldu ve ardından giysilerin tasarımı gözden geçirildi. Bu tür olaylar uzay yürüyüşünün hâlâ riskli bir iş olduğunu hatırlatır ve her çıkışta yerde ve istasyonda destek ekibi sürekli izleme yapar.

Tarihçe

İlk uzay yürüyüşünü 18 Mart 1965'te Voskhod 2 görevinde Aleksey Leonov yaptı; yaklaşık 12 dakika dışarıda kaldı ve giysisi basınçtan şişince içeri dönmekte zorlandı, sonunda basıncı düşürerek girdi. Edward White ilk Amerikalı olarak 3 Haziran 1965'te Gemini 4'ten çıktı. 1984'te Svetlana Savitskaya uzayda yürüyen ilk kadın oldu. Aynı yıl Bruce McCandless, halatsız bir jet sırt çantasıyla mekikten uzaklaşan ilk kişi oldu.

Ay'a dönüş görevleri için tasarlanan yeni giysiler, daha esnek eklemler ve daha uzun süreli oksijen ile Ay tozuna karşı koruma sağlayacak. Ay tozu aşındırıcıdır ve giysi contalarını yıpratır; Apollo astronotları bu sorunu yaşamıştı.

Neden önemli?

İnsanlı uzay uçuşlarının bakımı ve onarımı büyük ölçüde uzay yürüyüşlerine dayanır; robotlar hâlâ insan becerisinin yerini tam olarak tutamıyor. Ay ve Mars yüzeyindeki keşif çalışmaları da aynı teknolojiyi geliştirir. Yeni nesil giysiler daha esnek ve daha az bakım gerektirecek biçimde tasarlanıyor.

İlgili terimler

• Uzay giysisi
• Hava kilidi
• Mikro yerçekimi
• Dekompresyon hastalığı
• Uluslararası Uzay İstasyonu