313 bulutsunun tamamı: Sharpless Kataloğu 800 saatte görüntülendi

Bir astrofotoğrafçı, gökbilim tarihinin en bilinen bulutsu kataloglarından birini baştan sona fotoğrafladı. Bing Xin'in Doğu Çin ve İç Moğolistan'ın karanlık göklerinde yaklaşık 800 saatlik pozlamayla tamamladığı çalışma, Sharpless Kataloğu'ndaki 313 nesnenin tamamını tek bir dev mozaikte bir araya getiriyor. Görüntü, NASA'nın Günün Astronomi Fotoğrafı (APOD) sayfasında 2 Ekim 2026'da yayımlandı.

Sharpless Kataloğu nedir?

Katalog, adını Amerikalı gökbilimci Stewart Sharpless'tan alıyor. Sharpless, 1950'lerde ABD Deniz Gözlemevi'nin Flagstaff istasyonunda çalışırken, Palomar Gökyüzü Taraması'nın fotoğraf plakalarını tarayarak Samanyolu'ndaki parlayan gaz bulutlarını listeledi. İlk sürüm 1953'te 142 nesneyle yayımlandı. 1959'da çıkan ikinci ve son sürüm ise listeyi 313 nesneye genişletti. Bu yüzden katalogdaki cisimler bugün "Sh2" önekiyle, yani "Sharpless 2" numaralarıyla anılır.

Katalog, gökyüzünün –27 derece dik açıklığının kuzeyindeki bölümünü kapsıyor; yani Kuzey Yarımküre'den görülebilen göğün büyük kısmını. Güney göğünün en uç bölgeleri ise bu listenin dışında kalıyor.

H II bölgesi ne demek?

Sharpless Kataloğu resmî olarak bir "H II bölgeleri" kataloğudur. H II, iyonlaşmış hidrojen anlamına gelir. Genç ve çok sıcak yıldızlar, yaydıkları güçlü morötesi ışıkla çevrelerindeki hidrojen gazının atomlarından elektron koparır. Elektronlar yeniden atomlara bağlanırken belirli dalga boylarında ışık yayılır; bunların en güçlüsü hidrojen-alfa denen kırmızı ışımadır. Bu yüzden H II bölgeleri, fotoğraflarda çoğunlukla kızıl tonlarda parlar ve yeni yıldızların doğduğu yerleri işaret eder.

Ancak katalog yalnızca bu tür yıldız doğum bölgelerinden ibaret değil. İçinde ölmekte olan yıldızların dış katmanlarını uzaya saçmasıyla oluşan gezegenimsi bulutsular ve büyük kütleli yıldızların patlamasından geriye kalan süpernova kalıntıları da var. Sharpless, döneminin fotoğraf plakalarında benzer görünen bu farklı nesneleri de listeye almıştı.

Katalogdan tanıdık yüzler

Mozaikte gökyüzünün en sevilen bulutsuları da yer alıyor. Kartal Bulutsusu (Sh2-49), Hubble Uzay Teleskobu'nun ünlü "Yaratılış Sütunları" görüntüsüyle tanınan yıldız doğum bölgesini barındırıyor. Kraliçe (Kassiopeia) takımyıldızındaki Kalp Bulutsusu (Sh2-190), biçimiyle adını hak eden geniş bir H II bölgesi. Orion Bulutsusu (Sh2-281) ise çıplak gözle bile seçilebilen ve Dünya'ya en yakın büyük yıldız oluşum bölgelerinden biri.

Katalogdaki farklı türlere de örnek var. İkizler takımyıldızındaki Medusa Bulutsusu (Sh2-274), yaşamının sonuna gelmiş bir yıldızın saçtığı gazdan oluşan bir gezegenimsi bulutsu. Spagetti Bulutsusu (Sh2-240) ise birbirine dolanmış ince ipliksi yapılarıyla tanınan bir süpernova kalıntısı; görünür boyutu dolunayın birkaç katına ulaşacak kadar geniş, ama son derece sönük olduğu için fotoğraflanması zor nesnelerden.

800 saatlik bir proje

Bing Xin'in çalışmasının zorluğu, nesnelerin sayısı kadar parlaklık farklarından da kaynaklanıyor. Orion Bulutsusu gibi parlak hedefler görece kolay görüntülenirken, katalogdaki pek çok nesne son derece soluk ve geniştir. Fotoğrafçı her nesne için 2 ile 6 saat arasında pozlama yaptı.

Çekimlerde iki tür filtre kullanıldı. Dar bant filtreler, yalnızca iyonlaşmış hidrojen ve oksijenin yaydığı belirli dalga boylarını geçirerek bulutsuların yapısını gökyüzünün arka plan parıltısından ayırıyor. Kırmızı-yeşil-mavi filtreler ise yıldızların doğal renklerini kaydetmek için kullanıldı. Sonuçta ortaya çıkan mozaik, yakınlaştırılarak her bir nesnenin ayrıntısıyla incelenebiliyor.

Yüzlerce hedefi tek tek yakalamak için yalnızca zaman değil, karanlık gökyüzü de gerekiyor. Işık kirliliği, özellikle soluk bulutsuların görüntülenmesinin önündeki en büyük engel. Fotoğrafçının Doğu Çin ile İç Moğolistan arasında yer değiştirmesi, hem farklı mevsimlerde görünen hedeflere ulaşmak hem de yeterince karanlık gökler bulmak içindi.

Neden önemli?

Sharpless Kataloğu, yayımlanmasının üzerinden altmış yılı aşkın süre geçmesine rağmen, gökbilimciler için Samanyolu'ndaki yıldız oluşum bölgelerinin temel başvuru listelerinden biri olmaya devam ediyor. Amatör gökbilimciler için ise Messier ve NGC kataloglarından sonra "bir sonraki büyük hedef" sayılıyor.

Bir kataloğun tamamını görüntülemek, gökbilim tarihinde önemli bir çalışmanın modern araçlarla yeniden ziyaret edilmesi anlamına da geliyor. Sharpless'ın 1950'lerde siyah-beyaz fotoğraf plakalarında belirlediği soluk lekeler, bugün renkli ve ayrıntılı biçimde, aynı çerçevede yan yana görülebiliyor.

Kısaca

• Sharpless Kataloğu, Stewart Sharpless'ın 1959'da yayımladığı 313 nesnelik bulutsu listesi.
• Listede yıldız doğum bölgelerinin yanı sıra gezegenimsi bulutsular ve süpernova kalıntıları da var.
• Bing Xin, nesne başına 2-6 saat, toplamda yaklaşık 800 saat pozlamayla kataloğun tamamını görüntüledi.
• Kartal, Kalp, Orion, Medusa ve Spagetti bulutsuları mozaikte yer alıyor.