Gökyüzü gözlem defteri nasıl tutulur?
Gözlem defterine ne yazılır, çıplak gözle neye bakılır, ışık kirliliği ve kırmızı ışık neden önemli: örnek sayfa ve 30 günlük Ay gözlemi ödevi önerisiyle rehber.
Gökyüzü gözlem defteri, her gözlemde tarih, saat, yer, hava durumu ve ne gördüğünü yazdığın, gördüğünü de çizdiğin bir defterdir. Teleskop gerekmez: Ay, parlak gezegenler, takımyıldızlar, Uluslararası Uzay İstasyonu ve meteorlar çıplak gözle izlenebilir. Düzenli tutulan bir defter, gökyüzünün gece gece ve ay ay nasıl değiştiğini kendi gözünle görmeni sağlar.
Her gözlemde yazılacaklar
1. Tarih ve saat (başlangıç-bitiş)
2. Yer (şehir, mahalle; balkon, bahçe, köy) ve baktığın yön
3. Hava: açık, az bulutlu, çok bulutlu, kapalı; rüzgâr, nem
4. Ay'ın evresi ve gökteki yeri
5. Ne gördün, ne kadar parlak, hangi renkte; çizimin
Defter nasıl hazırlanır?
Çizgisiz ya da kareli bir defter seç; çizim yapacağın için kurşun kalem ve silgi yeterli. Her gözleme yeni bir sayfa ayır. Sayfanın üstüne bilgi satırlarını, ortasına bir daire ya da kutu çizip çizimini, altına notlarını yaz. Hazır şablon istersen çalışma kâğıdını çıkarıp defterine yapıştırabilirsin.
| Başlık | Örnek |
|---|---|
| Tarih / saat | 14 Kasım, 20.10-20.40 |
| Yer / yön | Evin balkonu, güneydoğuya bakarak |
| Hava | Az bulutlu, rüzgârsız, serin |
| Ay | Büyüyen hilal, batıda alçakta |
| Gördüklerim | Ay'ın yanında çok parlak, kırpışmayan bir nokta |
| Parlaklık | Gördüğüm en parlak yıldızdan da parlak |
| Çizim | Ay ve parlak noktanın yerini gösteren kroki |
| Soru / not | Bu nokta gezegen mi? Takvimden kontrol et. |
Parlaklığı yazarken çevredeki bir yıldızla karşılaştırman yeterli: "Kutup Yıldızı'ndan daha parlak" gibi. Gökbilimciler bunun için kadir denen bir ölçek kullanır; sayı küçüldükçe cisim parlaklaşır.
Çıplak gözle neye bakılır?
- Ay: En kolay hedef. Evresini, yüzeyindeki koyu lekeleri (denizleri) ve gökteki yerini çiz. Ayrıntı için Ay'ın yüzeyi sayfasına bak.
- Parlak gezegenler: Venüs, Jüpiter, Mars ve Satürn çıplak gözle görülür. Yıldızlardan farkı genellikle kırpışmadan, sabit ışık vermeleridir. Hangisinin ne zaman görüleceğini gökyüzü takvimi gösterir. Örneğin Venüs 27 Kasım'da en parlak hâlinde olacak.
- Takımyıldızlar: Büyük Ayı'nın kepçesi, Avcı (Orion) ve Kassiopeia (Kraliçe) gibi kolay şekillerle başla. Kutup Yıldızı'nı bulmayı öğren; kuzey yönünü gösterir. Bkz. takımyıldız ve Kutup Yıldızı.
- Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS): NASA'ya göre bir uçağa ya da çok parlak bir yıldıza benzer, ama yanıp sönen ışığı yoktur, yön değiştirmez ve uçaktan hızlı gider. Gün doğumundan önceki ya da gün batımından sonraki birkaç saat içinde görülür. Ne zaman geçeceğini ISS şu an nerede? sayfasından ve ISS gökyüzünde nasıl görülür yazısından takip edebilirsin.
- Meteor yağmurları: Belli gecelerde gökyüzünün bir noktasından saçılıyormuş gibi görünen yıldız kaymalarıdır. Teleskop değil, çıplak göz gerekir; çoğu zaman en iyi saat şafaktan hemen öncesidir. Bir saat boyunca kaç meteor saydığını defterine yaz. Yılın en zengin yağmurlarından biri Geminidlerdir.
Işık kirliliği: neden şehirde az yıldız görürüz?
Sokak lambaları, tabelalar ve yukarı doğru saçılan ışık gece göğünü aydınlatır; buna ışık kirliliği denir. Gök parladıkça sönük yıldızlar ve Samanyolu görünmez olur. 2016'da yapılan bir tahmine göre dünya nüfusunun üçte biri Samanyolu'nu artık göremiyor; bu oran Avrupa'da yüzde 60'a çıkıyor. Bu yüzden gözlem yerini seçerken doğrudan lamba görmeyen, mümkünse şehir ışıklarından uzak bir yer seç ve defterine yerin ne kadar karanlık olduğunu da yaz. Aynı gökyüzünü şehirde ve köyde gözleyip kaç yıldız saydığını karşılaştırmak iyi bir proje olur.
Gözünü karanlığa alıştır, kırmızı ışık kullan
Aydınlık bir odadan çıkınca ilk dakikalarda çok az yıldız görürsün. Gözdeki gece görüşünü sağlayan çubuk hücreler karanlığa yavaş uyum sağlar: En yüksek duyarlılığa ulaşmaları yarım saati geçebilir (kaynaklarda 30-45 dakika, bazı ölçümlerde daha uzun süre verilir). Pratikte gözlemden önce en az 20-30 dakika karanlıkta beklemek iyi bir başlangıçtır. Bu sırada telefon ekranına ya da beyaz el fenerine bakarsan uyum bozulur. Defterini okumak için kırmızı ışık kullan: Çubuk hücreler kırmızı ışığa az duyarlıdır, bu yüzden kırmızı ışık gece görüşünü korur. Bir el fenerinin önüne kırmızı şeffaf kâğıt ya da birkaç kat kırmızı balon zarı geçirmek yeterlidir.
Güneş'e ASLA bakma
Güneş'e çıplak gözle, dürbünle, teleskopla ya da fotoğraf makinesinin vizöründen bakmak gözde kalıcı hasar bırakabilir. NASA'nın uyarısına göre güneş gözlüğü ne kadar koyu olursa olsun Güneş'e bakmak için güvenli değildir; dürbün ve teleskop yalnız ön tarafına takılan özel güneş filtresiyle kullanılabilir. Güneş tutulması gibi olayları ancak uygun standarttaki tutulma gözlüğüyle ve bir yetişkinle izle. Gün içinde gözlem defterine Güneş'le ilgili yazacaksan, Güneş'in battığı yeri ve saatini not etmen yeterlidir.
Ödev önerisi: 30 günlük Ay gözlemi
Bu ödev ilkokuldan liseye kadar her düzeye uyarlanabilir ve Ay evrelerini kendi gözlemlerinle öğrenmeni sağlar. Ay'ın evreleri yaklaşık 29,5 günde bir tekrarlandığı için 30 gün, bir tam döngüyü görmene yeter.
- Bir yeni aydan hemen sonra başla. Her akşam aynı saatte (örneğin 19.30) ve aynı yerden gökyüzüne bak.
- Ay'ın şeklini bir daire içine çiz, karanlık kısmı kurşun kalemle tara.
- Ay'ın gökteki yerini bir binaya, ağaca ya da ufka göre not et: "Batıda, apartmanın biraz üstünde" gibi.
- Bulut yüzünden göremediğin günleri "bulutlu" diye işaretle.
- NASA'ya göre Ay her gün bir önceki güne göre biraz daha geç doğar; bu yüzden dolunaydan sonra akşam saatinde Ay'ı göremeyebilirsin. O günler için "Ay henüz doğmadı" yaz; istersen sabah okula giderken batı göğüne bak.
- Ayın sonunda çizimlerini yan yana koy, her evrenin adını yaz ve kısa bir sonuç paragrafı ekle: "Ay'ın aydınlık kısmı sağdan büyüdü, dolunaydan sonra sağdan küçüldü" gibi.
Lise öğrencileri, Ay'ın ufuktan yüksekliğini her akşam kol boyu uzatılmış yumrukla "kaç yumruk" diye ölçüp doğuş saatlerini de gökyüzü takviminden ekleyerek gözlemi bir veri tablosuna dönüştürebilir.
Merak edebileceklerin
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin
