JAXA

JAXA (Japonya Havacılık ve Uzay Araştırma Ajansı), Japonya'nın uzay programını yürüten ve ülkenin ulusal havacılık araştırmalarından sorumlu kurumdur. 1 Ekim 2003'te üç ayrı kuruluşun birleşmesiyle oluştu. Merkezi Tokyo'nun Chōfu bölgesindedir; fırlatmalarını güneydeki Tanegaşima ve Uçinoura uzay merkezlerinden yapar. Ajansın başkanı 2018'den beri Hiroshi Yamakawa'dır.

Tarihçe

JAXA'yı oluşturan üç kurum farklı alanlarda uzmanlaşmıştı. Uzay ve Astronotik Bilimi Enstitüsü (ISAS) bilim görevlerinde, özellikle 1980'ler ve 1990'larda X ışını gökbiliminde başarılı çalışmalar yaptı. Ulusal Havacılık Laboratuvarı (NAL) havacılık araştırmalarına odaklandı. 1969'da kurulan Ulusal Uzay Geliştirme Ajansı (NASDA) ise roketleri, uyduları ve Uluslararası Uzay İstasyonu'nun Japon modülünü geliştirdi.

2003'teki birleşmeyle bu birikim tek çatı altında toplandı. Japonya, ISS programına katılan beş uzay ajansından biri oldu ve istasyonun en büyük modülü Kibō'yu inşa etti. 1992'den bu yana JAXA astronot birliğinden on bir kişi Uzay Mekiği, Soyuz ve Dragon araçlarıyla uzaya gitti.

Roketler, araçlar ve hizmetler

• H3: Tamamen yeni tasarlanan orta sınıf roket. 2023'te kullanıma girdi; Mart 2023'teki uçuşta ikinci kademe ateşlenmediği için ALOS-3 uydusu kayboldu. Bugün H-IIA'nın yerini alan ana roket H3'tür. Birinci kademe motorunda dünyada ilk kez belirli bir genleşme döngüsü tasarımı kullanıldı.
• H-IIA: Yıllarca Japonya'nın ana roketi oldu. 50. ve son uçuşunu Haziran 2025'te yaptı; bu uçuşlardan yalnızca biri başarısız oldu.
• Epsilon S: Küçük uydular için katı yakıtlı roket.
• HTV ve HTV-X: ISS'e ikmal yapan kargo araçları; Japonya 2009'dan beri istasyona düzenli kargo taşıyor.

Önemli görevler ve başarılar

• Hayabusa: Bir asteroitten alınan örnekleri 2010'da Dünya'ya getirdi.
• Hayabusa2: Ryugu asteroidinin yüzeyine küçük gezginler bıraktı ve örnek getirdi.
• IKAROS: Gezegenler arası uzayda güneş yelkeniyle ilerlemeyi ilk kez başarıyla gösterdi.
• Akatsuki: 2015-2024 arasında Venüs'ü yörüngeden inceledi.
• SLIM: 19 Ocak 2024'te Ay'a indi ve Japonya'yı Ay'a yumuşak iniş yapan beşinci ülke yaptı. Hedef noktaya yaklaşık 55 metre mesafeye konarak "nokta atışı iniş" amacına ulaştı. Ters açıyla indiği için güç sorunu yaşasa da daha sonra yeniden çalıştı ve tasarımında olmamasına rağmen Ay gecesini atlattı.
• BepiColombo: Avrupa Uzay Ajansı ile ortak Merkür görevi, 2018'de fırlatıldı.

Japonya'nın uzay programının belirgin özelliklerinden biri, büyük bütçeli insanlı uçuşlar yerine küçük ama yaratıcı bilim görevlerine yönelmesidir. Asteroitlerden örnek getirme fikri bunun en iyi örneğidir. Bir asteroidin yüzeyinden alınan birkaç gramlık malzeme bile, Güneş Sistemi'nin oluştuğu dönemin koşullarını laboratuvarda incelemeyi mümkün kılar. Hayabusa2'nin Ryugu'dan 2020'de getirdiği örnekler, Dünya'daki suyun ve yaşamın yapıtaşlarının kökenine dair sorular için dünyanın dört bir yanındaki laboratuvarlarda inceleniyor. JAXA'nın Venüs, Merkür ve güneş yelkeni görevleri de aynı "küçük ama özgün" yaklaşımın ürünleridir.

SLIM görevi de benzer bir mühendislik yaklaşımını gösterir. Geçmişteki Ay inişleri birkaç kilometrelik bir hedef alanına yapılıyordu; SLIM ise yüz metrelik bir hedefe iniş yapmayı amaçladı. Bu hassasiyet, gelecekte kraterlerin kenarı ya da su buzu bulunabilecek dar bölgeler gibi bilimsel açıdan değerli ama ulaşması zor noktalara iniş yapmayı mümkün kılacak.

Bugün ve gelecek planları

JAXA'nın en çok beklenen görevi MMX (Martian Moons eXploration). Aralık 2026'da fırlatılması planlanan araç, Mars'ın uydusu Phobos'tan örnek alıp Dünya'ya getirmeyi hedefliyor. Dünya gözleminde sera gazı izleme uydusu GOSAT-GW Haziran 2025'te fırlatıldı. ALOS-3'ün kaybının telafisi olacak yeni optik gözlem uydusunun 2027 civarında fırlatılması planlanıyor.

Ajans uluslararası iş birliklerini de genişletiyor: Temmuz 2026'da Singapur Ulusal Uzay Ajansı ile iki ülke uzay ajansları arasındaki ilk iş birliği mutabakatını imzaladı. Havacılık tarafında ise Japan Airlines ile uçak gövdelerindeki sürtünmeyi azaltacak özel kaplamaları deniyor.

Tanegaşima Uzay Merkezi, okyanus kıyısındaki konumuyla dünyanın en güzel fırlatma alanlarından biri olarak anılır. Ancak bölgedeki balıkçılık faaliyetlerini korumak için fırlatmalar uzun yıllar boyunca yılın belirli dönemleriyle sınırlandırıldı. Japonya'nın uzay programının bütçesi, ABD ve Çin'e göre çok daha küçüktür; bu nedenle ajans uluslararası ortaklıklara ve özenle seçilmiş görevlere büyük önem verir.

H3'ün en önemli hedeflerinden biri, Japonya'nın ticari fırlatma pazarında rekabet edebilmesi için fırlatma maliyetini önceki roketlere göre belirgin biçimde düşürmektir.

Bilmeye değer

• Kibō, Uluslararası Uzay İstasyonu'nun en büyük tekil modülüdür.
• SLIM, ısıtıcı radyoizotop birimi olmadan Ay gecesini atlatan nadir araçlardan biri oldu.
• Tanegaşima Uzay Merkezi, eski NASDA'nın merkezinin bulunduğu adadadır.
• JAXA'nın kısaltması, İngilizce adının (Japan Aerospace Exploration Agency) baş harflerinden gelir.