Kozmos (Cosmos) izleme sırası: üç belgesel dizi

Kozmos (Cosmos), televizyon tarihinin en etkili bilim belgeseli serisi. 1980'de Carl Sagan'ın sunduğu ilk diziyle başlayan seri, 2014'te Neil deGrasse Tyson'ın sunuculuğunda yeniden canlandı ve 2020'de üçüncü dizisiyle devam etti. Üç dizi de on üçer bölümden oluşuyor, üçü de evrenin, yaşamın ve bilimin hikâyesini aynı merakla anlatıyor. Bu sayfada serinin yapımlarını, hangi sırayla izlenebileceğini ve aralarındaki bağı bulacaksınız.

Fragman

Seri ve yayın sırası

Kozmos bir kurgu evreni olmadığı için "kronolojik sıra" ile yayın sırası aynı. Her dizi kendi içinde tamamlanıyor, ama sonraki diziler bilerek öncekine göndermeler yapıyor.

1. Kozmos (Cosmos: A Personal Voyage) — 1980, PBS. Sunucu Carl Sagan; senaryo Carl Sagan, Ann Druyan ve Steven Soter. 13 bölüm.
2. Kozmos: Bir Uzay-Zaman Serüveni (Cosmos: A Spacetime Odyssey) — 2014, Fox ve National Geographic. Sunucu Neil deGrasse Tyson. 13 bölüm.
3. Kozmos: Olası Dünyalar (Cosmos: Possible Worlds) — 2020, National Geographic. Sunucu Neil deGrasse Tyson. 13 bölüm.

Hangi sırayla izlemeli?

En doğal yol yayın sırası. Sagan'ın 1980 dizisi bazı bilgiler bakımından eskimiş olsa da serinin ruhunu, anlatım dilini ve sonraki dizilerde yeniden karşımıza çıkan fikirleri ilk kez orada görüyoruz. Ardından gelen 2014 dizisi aynı yapıyı güncel bilgilerle ve bilgisayar animasyonlarıyla yeniden kuruyor; 2020 dizisi ise geçmişten çok geleceğe, yani insanlığın gidebileceği "olası dünyalara" odaklanıyor.

Zamanı kısıtlı olan ya da eski görüntü kalitesine alışamayan izleyiciler 2014 dizisiyle başlayabilir. Tyson'ın dizisi kendi başına anlaşılıyor; Sagan'ı tanımayan biri bile ilk bölümde onun kim olduğunu ve Tyson'ın hayatına nasıl dokunduğunu öğreniyor. Ama Sagan'ın dizisini sonradan da olsa izlemek, sonraki iki dizideki pek çok sahneyi çok daha anlamlı kılıyor.

Serinin kısa tarihi

İlk dizi 1978-1979 yıllarında, Carl Sagan Productions ile Los Angeles'taki PBS kanalı KCET tarafından yaklaşık 6,3 milyon dolarlık bütçeyle çekildi. Dizinin biçimi, BBC'nin Civilisation ya da The Ascent of Man gibi büyük belgesel dizilerine benziyordu, ama özel efektleri çığır açıcıydı: Sagan, aslında maketten oluşan ortamlarda yürüyor gibi görünüyordu. Müziklerin bir bölümü Yunan besteci Vangelis'in albümlerinden alındı. 1980'de PBS'te yayımlanan dizi, 1990'daki The Civil War belgeseline kadar Amerikan kamu televizyonunun en çok izlenen yapımı oldu; iki Emmy ve bir Peabody ödülü kazandı, 60'tan fazla ülkede yayımlandı ve 500 milyondan fazla kişiye ulaştı.

Sagan 1996'da öldükten sonra eşi ve dizinin ortak yaratıcısı Ann Druyan, gökbilimci Neil deGrasse Tyson ile birlikte yeni bir Kozmos için yıllarca kanal aradı. Kapıyı açan, çocukken Kozmos'tan etkilenen yapımcı Seth MacFarlane oldu; onun desteğiyle 2014 dizisi ABD'de aynı anda on Fox kanalında yayına girdi. Dizi, Sagan'ın "Hayal Gemisi" ve "Kozmik Takvim" gibi ünlü anlatım araçlarını koruyup güncel bilgilerle yeniledi; Peabody ödülü ve birkaç Emmy kazandı. 2020'deki üçüncü dizi Olası Dünyalar'ı yine Druyan ile Brannon Braga yazıp yönetti. Braga'ya göre başlıktaki "olası dünyalar" hem çok uzaklardaki gezegenleri hem de olası bir geleceği anlatıyordu.

Üç dizinin ortak mirası

Üç dizinin de omurgası aynı: bilimsel yöntemi, yani şüphecilik ile merakın birlikte çalışmasını anlatmak. Druyan, 2020 dizisinin ilk bölümü için yazdığı "Hayal gemimiz iki motorla ilerler: şüphecilik ve hayret" cümlesiyle bu fikri özetlemişti. Diziler bilim insanlarının hayat hikâyelerini, büyük keşiflerin ardındaki inatçı çalışmayı ve bilginin bazen nasıl bedeller ödenerek kazanıldığını anlatıyor.

Serinin uzay keşfiyle bağı da derin. Carl Sagan, NASA'nın Mariner, Viking ve Voyager programlarında etkin rol oynamış bir gezegen bilimciydi. Voyager 1 sondasının Güneş Sistemi'nin "aile portresini" çektiği son görüntü dizisi, Dünya'yı minicik bir nokta olarak gösteren ünlü "Soluk Mavi Nokta" fotoğrafını da içeriyor ve bu fotoğrafın çekilmesini öneren Sagan'dı; kapaktaki görsel, NASA'nın Voyager 1'in o andaki bakış açısını canlandıran simülasyonu. Bu fotoğraf ve ardından gelen düşünceler, Kozmos dizilerinin anlatmaya çalıştığı alçakgönüllü bakışın simgesi hâline geldi.

Sagan'ın etkisi yalnız televizyonla sınırlı kalmadı. Pioneer sondalarına konan plakaların ve Voyager'larla uzaya gönderilen Altın Plak'ın hazırlanmasında önemli rol oynadı, Gezegen Derneği'nin (The Planetary Society) kurucuları arasında yer aldı. Tyson ise lise öğrencisiyken Sagan'dan etkilendiğini her fırsatta anlatıyor; 2014 dizisinin ilk bölümünde bu karşılaşmayı kendisi hikâye ediyor. Böylece seri, bir bilim insanından diğerine geçen bir merak zinciri olarak da okunabiliyor.

Kısaca

• Dizi sayısı: 3 (1980, 2014, 2020)
• Toplam: 39 bölüm
• Sunucular: Carl Sagan, Neil deGrasse Tyson
• Ortak isim: Ann Druyan (üç dizide de yazar ve yapımcı)
• Başlangıç önerisi: yayın sırası; zaman azsa 2014 dizisi