Kozmos: Bir Uzay-Zaman Serüveni (Cosmos: A Spacetime Odyssey)

1980'de Carl Sagan'ın sunduğu Cosmos: A Personal Voyage, bilim belgeselleri tarihinde bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Bir neslin gökyüzüne bakışını değiştiren bu diziden otuz dört yıl sonra, aynı ruhu yeni bir kuşağa taşımak için Cosmos: A Spacetime Odyssey yola çıktı. Sunucu koltuğunda, lise öğrencisiyken Sagan'dan ilham aldığını sık sık anlatan astrofizikçi Neil deGrasse Tyson oturuyordu.

Dizi, bilimin yalnızca sonuçlarını değil, o sonuçlara nasıl ulaşıldığını da anlatmasıyla öne çıkıyor. Evrenin büyüklüğünü, yaşamın kökenini, ışığın doğasını ve iklimi konu alırken, bu bilgileri bulan insanların merakını, inadını ve zaman zaman bedel ödeyen cesaretini de ekrana taşıyor.

Konusu

On üç bölüm boyunca seyirci, "Hayal Gemisi" adı verilen kurgusal bir araçla evrenin en büyük ölçeklerinden atom altı dünyaya kadar yolculuk ediyor. Orijinal dizinin akılda kalan unsurlarından "Kozmik Takvim" de geri dönüyor: evrenin yaklaşık 13,8 milyar yıllık tarihi tek bir yıla sıkıştırılıyor ve insanlığın bütün yazılı tarihinin bu takvimin son saniyelerine sığdığı gösteriliyor.

Bölümler gezegenlerin ve yıldızların oluşumu, evrimin işleyişi, ışık hızı ve kara delikler gibi konuları ele alıyor. Bilim insanlarının hikâyeleri çoğunlukla çizgi film tarzında animasyonlarla anlatılıyor: Isaac Newton ile Edmond Halley'nin dostluğu, Michael Faraday'ın elektromanyetizma deneyleri ve jeokimyacı Clair Patterson'ın Dünya'nın yaşını belirleyip benzindeki kurşunun tehlikesine karşı verdiği mücadele bunlardan birkaçı.

Yapım ve oyuncular

Dizinin arkasında güçlü bir ekip var. Sagan'ın eşi ve orijinal Cosmos'un ortak yazarı Ann Druyan yürütücü yapımcılardan biri. Animasyon dizisi Family Guy'ın yaratıcısı Seth MacFarlane'in finansal desteği, dizinin büyük bir televizyon ağında yayımlanmasında belirleyici oldu. Yapımcılığı Star Trek dizileriyle tanınan Brannon Braga üstlendi; müzikleri Alan Silvestri besteledi.

Dizi 9 Mart 2014'te ABD'de 21st Century Fox'a bağlı on kanalda eşzamanlı olarak başladı, devamında Fox'ta yayımlandı ve bölümler National Geographic Channel'da ek içerikle tekrarlandı. Ardından dünyanın pek çok ülkesinde National Geographic kanalları aracılığıyla gösterildi. Seri eleştirmenlerden övgü aldı, çeşitli televizyon ödülleri kazandı ve eğitici içerik dalında Peabody Ödülü'ne layık görüldü. 2020'de devam dizisi Cosmos: Possible Worlds yayımlandı.

Dizinin anlatım dili de dikkatle seçilmiş. Tyson, her bölümde tarihî bir hikâyeyi güncel bir bilimsel soruyla buluşturuyor ve izleyiciyi doğrudan sorular sorarak düşünmeye çağırıyor. Bilgisayar animasyonlarıyla oluşturulan galaksiler, gezegen yüzeyleri ve hücre içi yolculuklar, 1980'deki orijinal dizinin maket ve resim tabanlı görsellerinin modern bir karşılığı olarak tasarlandı. Bölümler birbirinden bağımsız izlenebilecek şekilde kurgulandığı için dizi, okullarda ders materyali olarak da sıkça kullanıldı.

Bilim ne diyor?

Bir belgesel dizide "bilim ne diyor" sorusu biraz farklı işliyor: burada bilim zaten konunun kendisi. Dizinin büyük bölümü yerleşik bilimsel bilgiye dayanıyor ve 1980'deki orijinalden bu yana gelen yenilikleri de içeriyor. Örneğin Sagan'ın döneminde Güneş Sistemi dışında tek bir gezegen bile kesin olarak bilinmiyordu; bugün binlerce ötegezegen keşfedilmiş durumda ve dizi bu değişimi yansıtıyor.

Kozmik Takvim benzetmesi sayısal olarak sağlam: evrenin yaşı yaklaşık 13,8 milyar yıl kabul edildiğinde, takvimde bir gün 37 milyon yılı aşıyor ve insanlığın kayıtlı tarihinin tamamı yılbaşı gecesinin son yarım dakikasına sığıyor. Clair Patterson bölümü de gerçek tarihe dayanıyor: Patterson, göktaşlarındaki kurşun izotoplarını kullanarak Dünya'nın yaşını yaklaşık 4,5 milyar yıl olarak hesapladı ve kurşunlu benzinin yasaklanmasına giden süreçte önemli rol oynadı.

Dizinin en çok tartışılan noktası ise ilk bölümdeki Giordano Bruno anlatısı oldu. Bazı bilim tarihçileri, Bruno'nun yargılanmasının ağırlıklı olarak teolojik nedenlere dayandığını, onu bir "bilim şehidi" gibi sunmanın tarihsel açıdan fazla basitleştirici olduğunu belirtti. Bu eleştiri, dizinin tarih anlatısını izlerken akılda tutulmaya değer.

Dizi iklim değişikliğine ayrılan bölümüyle de dikkat çekti. Bu bölümde Venüs'ün kalın karbondioksit atmosferinin yarattığı güçlü sera etkisi ile Dünya'da insan etkinliklerinin atmosferdeki karbondioksit miktarını nasıl artırdığı karşılaştırılıyor. Venüs'ün yüzey sıcaklığının kurşunu eritecek kadar yüksek olması, sera etkisinin bir gezegeni ne denli değiştirebileceğinin en çarpıcı örneklerinden biri. Dizi bu bölümde hava durumu ile iklim arasındaki farkı da sade bir benzetmeyle anlatıyor: tek tek günlerin değil, uzun dönem ortalamalarının önemli olduğunu vurguluyor.

Neden izlemeli?

Cosmos: A Spacetime Odyssey, bilimi ezberlenecek bilgiler yığını olarak değil, sorgulamanın ve keşfin bir yöntemi olarak sunuyor. Etkileyici görselleri ve sade anlatımıyla hem gençler hem de konuya yabancı yetişkinler için ideal bir başlangıç. Tyson'ın sıcak ve coşkulu üslubu, karmaşık kavramları gündelik bir sohbete dönüştürüyor. Aile olarak birlikte izlenebilecek, her bölümün ardından yeni sorular doğuran nadir yapımlardan.

Kısaca

• Yıl: 2014
• Sunucu: Neil deGrasse Tyson
• Yönetmenler: Brannon Braga, Ann Druyan, Bill Pope
• Bölüm: 1 sezon, 13 bölüm
• Devamı: Cosmos: Possible Worlds (2020)