For All Mankind (1989)

For All Mankind, Apollo programının görüntülerini anlatıcısız, tarihsiz ve neredeyse hiç açıklama yapmadan perdeye taşıyan bir belgesel. Gazeteci ve yönetmen Al Reinert, Apollo 7'den Apollo 17'ye kadar uzanan uçuşlarda çekilmiş görüntüleri birleştirerek izleyiciye tek bir Ay yolculuğu yaşatıyor: kalkış, Dünya'dan uzaklaşma, Ay yörüngesi, iniş, yüzeyde yürüyüş ve dönüş. 1989'da gösterime giren film, uzay belgeselleri arasında bugün hâlâ ölçüt kabul edilen yapımlardan biri. Apple'ın aynı adlı alternatif tarih dizisi For All Mankind ile karıştırılmamalı.

Konusu

Film bir olay örgüsü anlatmaktan çok, bir deneyimi yeniden kuruyor. İzleyici roketin ateşlenmesiyle yola çıkıyor, ağırlıksız ortamda süzülen kalemleri ve yemek kırıntılarını, kabin penceresinden görünen Dünya'yı, Ay'ın ardından yükselen gezegenimizi ve sonunda Ay toprağına basan ayakları görüyor. Görüntülerin hangi göreve ait olduğu ekranda yazmıyor; astronotların sesleri de Reinert'in onlarla yıllar sonra yaptığı söyleşilerden geliyor. Böylece Jim Lovell, Michael Collins, Pete Conrad, Jack Swigert ve Ken Mattingly gibi isimler, yaşadıklarını adeta izleyicinin yanında oturup anlatıyor.

Reinert toplamda Apollo astronotlarından on üçüyle konuştu. Seslerin kime ait olduğunun ekranda belirtilmemesi bilinçli bir tercih: amaç kahramanlık hikâyesi anlatmak değil, o yolculuğu yapmış insanların hissettiklerini ortak bir anlatıya dönüştürmek. Sonuç, hem bir belgesel hem de neredeyse bir şiir gibi akan seksen dakika.

Belgeselin en akılda kalan anlarından bazıları: Sahra'daki göçebe kamp ateşlerinin uzaydan karanlıkta ışık noktaları olarak görünmesi, Dünya'nın ilk kez bütün bir küre olarak çerçeveye girmesi, Ay modülünün yüzeye doğru alçalması, "Kartal indi" anonsu ve astronotların düşük kütleçekimde şarkı söyleyerek zıplaması.

Yapım

Fikir 1979'da doğdu. Reinert, Texas Monthly için Apollo programı üzerine araştırma yaparken astronotların çok miktarda yüksek kaliteli film çektiğini, ancak bu görüntülerin NASA arşivinde kamuoyuna hiç gösterilmeden beklediğini fark etti. İşin kolay olacağını düşünmüştü; film ancak on yıl sonra tamamlanabildi.

Reinert ve kurgucu Susan Korda, yaklaşık altı milyon fitlik filmi ve 80 saatlik NASA söyleşisini taradı. Johnson Uzay Merkezi'ndeki orijinal 16 mm filmleri kopyalamak için optik baskı makinesi kullanıldı ve her kare tek tek 35 mm'ye büyütüldü; filmde yer alan 80 dakikalık görüntünün kopyalanması tek başına 18 ay sürdü. Görüntülerin büyük kısmı Apollo uçuşlarından ve görev kontrol merkezinden geliyor, ama Reinert birkaç yerde Gemini programına da başvurdu: Ed White'ın Gemini 4'teki uzay yürüyüşü ve bu yürüyüşte elden kaçan meşhur eldiven bunlardan biri.

Müzik ve başlık

Filmin müziklerini Brian Eno, kardeşi Roger Eno ve Daniel Lanois yazıp seslendirdi. Bu parçalar, proje henüz Apollo adını taşırken 1983'te Apollo: Atmospheres and Soundtracks albümü olarak yayımlandı; bugün ortam müziğinin klasiklerinden sayılıyor. Film 1989'da tamamlandığında albümdeki bazı parçaların yerini Eno'nun başka işleri almıştı.

Başlık, Apollo 11 astronotlarının Ay'da bıraktığı plaketten geliyor: "Burada, Dünya gezegeninden insanlar Ay'a ilk kez ayak bastı. Temmuz 1969. Barış içinde, tüm insanlık için geldik." Filmde kullanılan Kennedy'nin Rice Üniversitesi konuşmasının bir bölümünde ise küçük bir oynama yapıldığı biliniyor: başkanın "tüm insanlar için" dediği yerde, başka bir konuşmadan alınmış "tüm insanlık için" ifadesi duyuluyor.

Bilimsel karne

Kurmaca bir film olmadığı için burada "hata avı" yapmak yerine, belgeselin seçimlerini değerlendirmek daha doğru. Görüntülerin tamamı gerçek uçuşlardan geliyor ve bu yönüyle film, Apollo'nun en güvenilir görsel kaydı. Ancak Reinert'in bilinçli tercihi bir bedel de getiriyor: farklı görevlerden alınmış sahneler tek bir yolculukmuş gibi art arda dizildiği için izleyici hangi anın hangi uçuşa ait olduğunu bilemiyor. Örneğin Ay'a gidiş yörüngesine geçişi temsil eden bir çekimin aslında bir Gemini görevinin atmosfere giriş görüntüsü olduğu biliniyor. Belgeselin Criterion baskılarında görev adlarını ve ekrandaki kişileri gösteren ayrı bir altyazı seçeneğinin bulunması, bu boşluğu kapatmak için düşünülmüş.

Filmde bilimin en sade ve en etkili gösterilerinden biri de var: Apollo 15 komutanı David Scott'ın Ay yüzeyinde bir çekiç ile bir şahin tüyünü aynı anda bırakması. Ay'da hava direnci neredeyse olmadığı için iki cisim yere aynı anda düşüyor ve Galileo'nun, kütleden bağımsız olarak her cismin aynı ivmeyle düştüğü öngörüsü canlı yayında doğrulanıyor.

Tarihsel çerçeve için birkaç rakam: Apollo programında altı Ay inişi gerçekleştirildi ve on iki insan Ay'da yürüdü. Program, Dünya'ya 382 kilogramı aşkın Ay kayası ve toprağı getirdi. Filmde gördüğümüz numune toplama sahneleri, Ay'ın yaşı ve oluşumu hakkındaki bugünkü bilgimizin temelini oluşturan bu örneklerin toplanışını gösteriyor.

Etkisi

For All Mankind, 1989 Sundance Film Festivali'nde hem Büyük Jüri Ödülü'nü hem de Seyirci Ödülü'nü belgesel dalında kazandı; aynı yıl Uluslararası Belgesel Derneği'nin en iyi uzun belgesel ödülünü aldı ve 1990'da En İyi Belgesel dalında Oscar'a aday gösterildi. Criterion Collection filmi 2000'de DVD, 2009'da Blu-ray ve 2022'de Ultra HD Blu-ray olarak yayımladı; baskılarda Reinert ile Apollo 17 komutanı Eugene Cernan'ın yorum kaydı da bulunuyor.

Arşiv görüntülerini anlatıcısız kurgulama yaklaşımı, otuz yıl sonra çekilen Apollo 11 (2019) belgeselinde de karşımıza çıkıyor; eleştirmenler bu yüzden Reinert'in filmini sık sık onun öncüsü olarak anıyor. Apollo 13 gibi kurmaca yapımları izleyip gerçek görüntüleri merak edenler için de iyi bir başlangıç noktası.

Kısaca

• Tür: Belgesel, 80 dakika, 1989.
• Yönetmen: Al Reinert; kurgu Susan Korda; müzik Brian Eno, Roger Eno, Daniel Lanois.
• Malzeme: Apollo 7–17 uçuşlarında astronotların çektiği görüntüler ve astronotlarla yapılan söyleşiler.
• Ödüller: Sundance 1989 Büyük Jüri ve Seyirci ödülleri, 1990 Oscar adaylığı.
• Bilim: Görüntüler gerçek; ancak farklı görevler tek bir yolculuk gibi kurgulanmış.