Kozmos (Cosmos: A Personal Voyage)

Bazı televizyon programları dönemlerinin izini taşır; bazıları ise o dönemi değiştirir. 1980'de ABD'nin kamu yayın kuruluşu PBS'te başlayan Kozmos (Cosmos: A Personal Voyage) ikinci gruptan. Gökbilimci Carl Sagan'ın sunduğu bu 13 bölümlük dizi, evreni, yaşamın kökenini ve bilimin tarihini sıradan izleyiciye öyle bir tutkuyla anlattı ki milyonlarca insan bilime onunla âşık oldu.

The New York Times'tan David Itzkoff'un deyişiyle dizi, bilim temalı televizyon programcılığında bir dönüm noktasıydı. Uzun yıllar boyunca dünyada en çok izlenen PBS dizisi olarak kaldı; 60'tan fazla ülkede yayınlandı ve 500 milyondan fazla kişiye ulaştığı tahmin ediliyor.

Konusu

Kozmos, klasik anlamda bir hikâye anlatmıyor; izleyiciyi bir yolculuğa çıkarıyor. İlk bölümde Sagan, karahindiba tohumunu andıran bir "Hayal Gemisi"ne binip evrendeki yüz milyarlarca galaksinin arasından süzülerek Samanyolu'na, oradan Güneş Sistemi'ne ve sonunda Dünya'ya geri dönüyor. Ardından antik çağda Dünya'nın çevresini bir sopanın gölgesiyle hesaplayan İskenderiyeli Eratosthenes'in hikâyesine geçiyor.

Sonraki bölümler evrimden gezegenlere, Kepler'in gezegen hareketi yasalarından Einstein'ın görelilik kuramına, yıldızların yaşam döngüsünden dünya dışı yaşam olasılığına kadar geniş bir alanı kapsıyor. Sagan bilimi bir bilgi yığını olarak değil, insanlığın merakının ve cesaretinin hikâyesi olarak anlatıyor. Japon kıyılarındaki samuray yüzlü yengeçlerden yola çıkıp doğal seçilimi açıkladığı bölüm ya da evrenin tüm tarihini tek bir takvim yılına sığdırdığı "Kozmik Takvim" bugün hâlâ öğretmenlerin derslerde kullandığı anlatımlar. Kozmik Takvim'e göre, evrenin 13,8 milyar yıllık tarihi bir yıla sığdırıldığında, insanlığın yazılı tarihinin tamamı yılbaşı gecesinin son yaklaşık on saniyesine düşüyor. Bu basit benzetme, insan ölçeğiyle kozmik ölçek arasındaki uçurumu bir anda kavramamızı sağlıyor.

Yapım ve oyuncular

Dizinin metinlerini Carl Sagan, yazar ve yapımcı Ann Druyan ve gökbilimci Steven Soter birlikte yazdı. Yürütücü yapımcılığı Adrian Malone üstlendi. Dönemine göre çok iddialı özel efektler, maketler ve stüdyo düzenekleri kullanıldı; Sagan bazı bölümlerde yeniden canlandırılmış İskenderiye Kütüphanesi'nde dolaşıyor. Müzikleri arasında Vangelis'in eserleri yer alıyor ve bu müzikler dizinin kimliğinin ayrılmaz bir parçası hâline geldi.

Dizi iki Emmy ödülü ve bir Peabody ödülü kazandı. Eşlik eden Kozmos kitabı da dünya çapında çok satanlar arasına girdi ve pek çok dile çevrildi. Kozmos'un etkisi bugün de sürüyor: 2014'te Neil deGrasse Tyson'ın sunduğu Cosmos: A Spacetime Odyssey ve 2020'de Cosmos: Possible Worlds, Ann Druyan'ın da yapımcılığında Sagan'ın mirasını sürdürdü.

Bilim ne diyor?

Kırk beş yıl önce çekilmiş bir bilim dizisini bugün izlerken, bilimin ne kadar ilerlediğini görmek de dizinin öğretici yanlarından biri. 1980'de Güneş Sistemi dışında tek bir gezegen bile bilinmiyordu. İlk ötegezegenler 1992'de bir atarca yıldızın çevresinde, Güneş benzeri bir yıldızın çevresindeki ilk gezegen ise 1995'te keşfedildi. Bugün doğrulanmış ötegezegen sayısı 6 bini aşıyor. Sagan'ın galaksimizde pek çok gezegen sistemi olabileceği yönündeki öngörüsü, böylece fazlasıyla doğrulanmış oldu.

Evrenin yaşı da o dönemde çok daha belirsizdi; tahminler 10 ile 20 milyar yıl arasında geniş bir aralıkta değişiyordu. Kozmik mikrodalga arka plan ışınımı üzerine yapılan ölçümler, bugün bu değeri yaklaşık 13,8 milyar yıl olarak oldukça hassas biçimde belirliyor. 1998'de evrenin genişlemesinin hızlandığının keşfi ve bunun ardındaki gizemli "karanlık enerji" kavramı da dizinin yayınlandığı dönemde bilinmiyordu.

Sagan'ın dizide uyardığı bazı konular ise bugün daha da güncel. Venüs'ün kalın karbondioksit atmosferinin yarattığı sera etkisi ve yüzeyini kurşunu eritecek kadar ısıtması, Sagan'ın Dünya'daki iklim değişikliğine dikkat çekmek için kullandığı bir örnekti. Venüs'ün yüzey sıcaklığı yaklaşık 465 santigrat derece; bu da onu Güneş'e daha yakın olan Merkür'den bile sıcak yapıyor. Nükleer savaşın gezegen ölçeğinde yaratabileceği yıkım üzerine yaptığı uyarılar da dizinin en güçlü bölümlerinden birinde yer alıyor. Sagan'ın aynı zamanda, Voyager sondalarına yerleştirilen ve Dünya'nın seslerini ve görüntülerini taşıyan Altın Plak projesini yöneten ekibin başında olduğunu hatırlatmakta fayda var.

Neden izlemeli?

Kozmos'un görsel efektleri bugün eski görünebilir; ama Sagan'ın anlatımındaki merak, alçakgönüllülük ve hayranlık zamana meydan okuyor. Dizi, bilimin yalnızca sonuçlarından değil, düşünme biçiminden de söz ediyor: şüphecilik, kanıt ve sorgulama. Uzaya ilgi duyan herkesin en az bir kez izlemesi gereken bir başyapıt. Bilimin tarihini sevenler için de bir hazine. Dizinin yeniden düzenlenmiş sürümlerinde, Sagan'ın 1996'daki ölümünden sonra Ann Druyan'ın kaydettiği ve ilk yayından bu yana bilimde yaşanan değişikliklere değinen bir giriş de bulunuyor.

Kısaca

• Yıl: 1980
• Sunucu: Carl Sagan
• Yazarlar: Carl Sagan, Ann Druyan, Steven Soter
• Süre: 1 sezon, 13 bölüm (bölüm başına yaklaşık 60 dakika)
• Ödüller: 2 Emmy, 1 Peabody