İyi Geceler Oppy ne kadar doğru? Opportunity'nin “son sözleri” ve 15 yıllık yolculuğu

Bu ay Mars'tan gelen bir haber, eski bir rekoru yeniden gündeme getirdi: NASA'nın Perseverance gezgini, 11 Ekim'de 45,22 kilometreye ulaşarak başka bir dünyada en uzun yolu kat eden araç oldu. Geride bıraktığı 45,16 kilometrelik rekor, yaklaşık 15 yıl boyunca Mars'ta dolaşan Opportunity'ye aitti. Opportunity'nin hikâyesi ise 2022'de bir belgeselle geniş kitlelere ulaşmıştı: İyi Geceler Oppy.

Ryan White'ın yönettiği belgeseli Amazon Studios ile Amblin birlikte üretti. NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı (JPL) yapımcılara görev arşivine erişim ve görüntü sağladı; Mars sahnelerinin görsel efektlerini Industrial Light & Magic (ILM) hazırladı. Film Kasım 2022'de önce sinemalarda, ardından Prime Video'da gösterime girdi.

Film ne anlatıyor?

Belgesel, ikiz Mars gezginleri Spirit ve Opportunity'nin yolculuğunu, onları yapan ve süren ekibin anlatımları, JPL'in arşiv görüntüleri ve ILM'in Mars yüzeyinde canlandırdığı sahnelerle aktarıyor. Merkezde, yalnızca 90 gün çalışması beklenen bir aracın yıllarca ayakta kalması ve ekibin bu araca bağlanması var. Filmin adı da ekibin gezgine taktığı “Oppy” lakabından geliyor.

Gerçek görev: 90 günlük tasarım, 15 yıllık ömür

Belgeselin en çarpıcı iddiası, aynı zamanda en sağlam olanı. NASA'nın kayıtlarına göre Opportunity 7 Temmuz 2003'te Florida'dan fırlatıldı ve 24 Ocak 2004'te Meridiani Planum bölgesine indi. 90 Mars günü çalışacak ve yaklaşık 1.000 metre yol alacak biçimde tasarlanmıştı. Sonunda tasarım ömrünü 60 kat aştı ve 45,16 kilometre yol yaptı.

Yolculuk boyunca topladığı rekorlar da NASA'nın görev sayfalarında kayıtlı:

• 25 Mart 2015'te maraton mesafesini (42,195 km) başka bir dünyada aşan ilk insan yapımı araç oldu.
• 20 Mart 2005'te tek günde 220 metre yol aldı.
• 32 derecelik eğime tırmandı; bu, Dünya dışında bir rekor.
• 217 binden fazla görüntü gönderdi.

Bilimsel karşılığı da büyük. Opportunity iniş bölgesinde suyla oluşan bir mineral olan hematiti buldu; Endeavour kraterinde ise Dünya'daki bir gölet ya da göldeki içilebilir suya benzer, eski su etkinliğinin güçlü izlerine rastladı. NASA bu bulguları, Meridiani Planum'un Mars tarihinin bir döneminde yaşanabilir koşullara sahip olmuş olabileceği biçiminde yorumluyor. İkizi Spirit ise Opportunity'den 20 gün önce Gusev kraterine inmiş, yaklaşık 8 kilometre yol aldıktan sonra görevi Mayıs 2011'de sona ermişti.

Rüzgârın temizlediği paneller

Bu uzun ömrün arkasında beklenmedik bir yardımcı vardı: Mars rüzgârı. Güneş enerjisiyle çalışan gezginlerin panelleri zamanla tozla kaplanıyordu, ama zaman zaman esen rüzgârlar bu tozu süpürüyordu. JPL'in 2014'teki açıklamasına göre birkaç temizlenme olayı ve güney yarımküredeki bahar güneşi, Opportunity'nin günlük enerjisini iki ayda yüzde 70'ten fazla artırarak 615 watt-saatin üstüne çıkardı. Kapaktaki öz portre de o dönemde, rüzgârın panelleri temizlemesinin ardından çekildi. Belgeselin gezginin “şansı” gibi sunduğu bu olaylar, gerçek ve iyi belgelenmiş bir olgu.

“Pilim bitiyor ve hava kararıyor” gerçekten söylendi mi?

Opportunity'nin sonu, Haziran 2018'de tüm gezegeni saran bir toz fırtınasıyla geldi. Gökyüzü kararınca paneller yeterli güç üretemedi ve gezginden son sinyal 10 Haziran 2018'de alındı.

Sonrasında internette yayılan “Pilim bitiyor ve hava kararıyor” cümlesi, çoğu zaman gezginin son mesajı gibi aktarıldı. Ama bu bir alıntı değil. Cümle, bilim muhabiri Jacob Margolis'in ekipten duyduklarını özetlediği bir paylaşımdan çıktı; Margolis daha sonra bunun birebir değil, şiirsel bir çeviri olduğunu açıkladı. Gerçekte Opportunity yalnızca sayısal veri gönderiyordu. Görev bilim insanı Abigail Fraeman'ın anlatımıyla son veri, aracın gücünün kalmadığını gösteriyordu; proje yöneticisi John Callas ise verilerin gökyüzünün güneş ışığının neredeyse hiç geçmediği kadar karanlık olduğunu da gösterdiğini söylemişti. Yani cümle uydurma değil, ama bir makinenin sözü de değil: iki ölçümün insan diline çevrilmiş hâli.

Son komut ve son şarkı

NASA'nın açıklamasına göre JPL'deki mühendisler sekiz ay süren kurtarma çabası boyunca gezgine binden fazla komut gönderdi. Son komutlar 12 Şubat 2019 gecesi, Kaliforniya'daki Goldstone Derin Uzay Kompleksi'nin 70 metrelik anteniyle yollandı. Ekip, yıllardır yaptığı gibi bir uyandırma şarkısı da gönderdi: Billie Holiday'in “I'll Be Seeing You”su. Yanıt gelmedi ve NASA 13 Şubat 2019'da görevin sona erdiğini duyurdu. Callas, gezgini kurtarmak için makul olan her mühendislik çabasının gösterildiğini ve sinyal alma olasılığının artık çok düşük olduğunu söyledi.

Kişileştirme: bilimsel bir sorun mu?

Belgeselin en çok tartışılabilecek yanı, gezgini duyguları olan bir karakter gibi anlatması. Opportunity bir makineydi; yorulmaz, korkmaz, veda etmezdi. Ancak filmin anlattığı bağ gerçek: o duygular aracın değil, onu 15 yıl boyunca her gün süren insanların. Kişileştirme bilgiyi çarpıtmadığı sürece, bilimi geniş kitlelere ulaştırmanın meşru bir yolu olarak görülebilir.

Nerede haklı, nerede dikkat etmeli?

• Haklı: 90 günlük tasarım, yaklaşık 15 yıllık ömür, 45 kilometrelik yol ve suyla ilgili bulgular NASA kayıtlarıyla örtüşüyor.
• Haklı: Rüzgârın panelleri temizlemesi gerçek ve görevin uzamasında önemli rol oynadı.
• Haklı: Toz fırtınası, son temas tarihi ve son şarkı belgelenmiş olaylar.
• Dikkat: “Son sözler” gezginin değil, bir gazetecinin verileri yorumlayışı.
• Dikkat: Mars'taki hareketli sahneler gerçek çekim değil, ILM'in canlandırması.

Opportunity bugün, NASA'nın deyişiyle onun için en uygun dinlenme yeri olan Endeavour kraterinin batı kenarındaki Perseverance Vadisi'nde duruyor. Rekorunu bu ay geçen gezginin adının da Perseverance olması, hikâyeye belgeselin bile yazamayacağı bir kapanış ekliyor.