Podkayne of Mars (Robert A. Heinlein): konusu, Venüs bilimi ve rehberi

Podkayne of Mars, Robert A. Heinlein'ın 1963'te kitap olarak yayımlanan bilimkurgu romanı. Anlatıcısı, Mars'ta büyümüş 15 yaşında bir kız: Podkayne "Poddy" Fries. Roman onun günlüğü biçiminde ilerler; Poddy, 11 yaşındaki kardeşi Clark ve akrabaları Senatör Tom Fries'le birlikte lüks bir yolcu gemisiyle Mars'tan Dünya'ya yola çıkar. Yolculuk Venüs'e uğrar, Ay'daki bir diplomatik toplantıyla bağlanır ve bir süre sonra bir tatil gezisi olmaktan çıkar: kaçakçılık, adam kaçırma ve siyasi entrika işin içine girer.

Kitabı ünlü yapan yalnızca macerası değil, sonu. Heinlein'ın yazdığı bitiş ile yayıncısının isteğiyle değiştirilen bitiş farklıdır ve bu fark onlarca yıl sonra bile okurlar arasında tartışılır. Aşağıda önce kitabın ne anlattığını, ardından Mars ve Venüs bilimiyle karşılaştırmasını, kitabın etkisini ve nereden başlanacağını bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Roman, bir genç kızın kendi sesinden yazılmış gezi günlüğüdür. Poddy neşeli ve atılgan biridir; küçük kardeşi Clark ise çok yetenekli, ama alaycı ve başına buyruk bir çocuktur. İkisinin arasındaki gerilim, kitabın ana damarlarından biridir. Heinlein'ın "genç okur" kitaplarında alışık olunan uzay macerası burada ailevi bir hikâyeyle iç içe geçer: iki kardeş, birbirini ne kadar tanıdığını ve ne kadar tanımadığını yolculuk boyunca öğrenir.

Mars bu dünyada eski bir mahkûm kolonisi olarak anılır; Fries ailesinin kökenlerinde ise Maori atalar vardır. Heinlein böylece Mars'ı yalnızca kızıl bir çöl olarak değil, kendi geçmişi ve kimliği olan bir toplum olarak kurar. Venüs ise bambaşka bir toplumdur: aşırı kapitalist, şirket çıkarlarının yasaların önüne geçtiği, hatta cinayetin bile bir ceza bedeline bağlandığı bir yer. Kitabın tonu çoğunlukla hafif ve eğlencelidir; ama bu toplum karikatürleri arasında siyasi bir yan da vardır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman, Poddy'nin yolculuğun başında tuttuğu günlükle açılır. Mars'ta büyüyen kız, kardeşi Clark ve Senatör Tom Fries'le birlikte lüks bir yolcu gemisine biner. Çocuklar yolculuğu bir tatil sanır; oysa Senatör'ün aslında gizli bir diplomatik görevi vardır ve bunu başta onlara açıklamaz. Gemide Poddy yeni insanlarla tanışır, yolcular arasında ona yakınlık gösteren Girdie de vardır. Kardeşi ise onun gözünde hem sevilen hem de başa çıkılması güç biridir; iki kardeş arasındaki bu gerilim bütün yolculuk boyunca sürer.

Yolculuk ilerledikçe gemideki kaçakçılık girişimi ve çıkar ilişkileri aileyi bir ağın içine çeker. Venüs'te hikâye ağırlaşır: şirketlerin hâkim olduğu bu toplumda adam kaçırma, siyasi hesaplar ve pazarlıklar öne çıkar. Heinlein'ın Venüs'ü, hukukun bile bir tür bedele bağlandığı, parayla her şeyin çözülebildiği bir yerdir.

Olaylar, Senatör'ün katılacağı Ay'daki diplomatik toplantıya doğru bir tehdide dönüşür. Kitabın son bölümünde Poddy yalnızca bir gözlemci olarak kalamaz; hem kardeşi hem de çevresindekiler için sorumluluk almak zorunda kalır. Roman bu noktada bir büyüme hikâyesi olarak asıl vurgusunu bulur: Poddy günlüğüne yazan bir yolcu olmaktan çıkıp olayların içinde karar veren biri olur.

Sonuç, Heinlein'ın ilk yazdığı haliyle trajiktir: Poddy, bir Venüslü yaratığı kurtarmaya çalışırken ölür. Yayıncı bu sonu kabul etmedi; Heinlein ajansına yazdığı mektupta bunu Romeo ile Juliet'i mutlu bitirmeye benzetti ve gerçek hayatta her şeyin iyi bitmediğini savundu. Basılan ilk sürümde Poddy ağır yaralı olarak hayatta kalır. Sonraki baskılarda iki son da yer aldı; 1993 tarihli Baen baskısında okurlara hangi sonu tercih ettikleri soruldu ve 1995'te yayımlanan seçkide okurların çoğunluğunun orijinal, acı sonu daha güçlü bulduğu görüldü. Dolayısıyla "kitabın sonu" derken bu romanda aslında iki ayrı bitişten söz edilir ve hangisini okuduğunuz, kitabın size bıraktığı izi değiştirir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robert A. Heinlein 7 Temmuz 1907'de Missouri'nin Butler kasabasında doğdu, 8 Mayıs 1988'de Kaliforniya'da öldü. 1929'da ABD Deniz Harp Okulu'ndan mezun oldu, 1934'e kadar donanmada subay olarak görev yaptı ve sonra yazarlığa geçti. Yolcu gemisi bölümlerindeki ayrıntı, bu denizcilik geçmişinden ve kendi seyahat anılarından gelir; kitaptaki bir kaçakçılık hilesi, onun "Tramp Royale" adlı gezi kitabındaki gerçek bir olaydan alınmıştır.

Heinlein, 1947'den 1959'a kadar her yıl bir "genç okur" romanı yayımladı. Bu kitapların çoğu Scribner's'ten çıktı; sitemizde Space Cadet, Starman Jones ve Citizen of the Galaxy gibi örneklerini ayrıca ele aldık. Podkayne of Mars ise Putnam'dan çıktı ve SF Ansiklopedisi'nin değerlendirmesine göre bu türdeki son kitabı ve zayıf halkalarından biri sayılır. Kitap 1962-1963 arasında If dergisinde tefrika edildi; kitap hali 1963'te G. P. Putnam's Sons tarafından yayımlandı.

Heinlein 1961'de yayımlanan Stranger in a Strange Land ile bir tür orta döneme girmiş, genç okur serisini de 1959'da bırakmıştı. Podkayne bu geçişin ardından gelen bir kitaptır: yüzeyde bir genç kız macerası, altında ise tüketim kültürü ve siyasi sistemler üzerine alaycı bir gözlem barındırır. Kirkus'un değerlendirmesi, kitabı "yolcu gemisi hikâyesinin neşeli bir çeşitlemesi" diye anar ve üç gezegendeki mağaza zincirlerinin kurguya taşındığı bir parodi yönünü öne çıkarır.

Kitaptaki bilim

Kitap bir "sert bilimkurgu" değil; ama Mars, Venüs ve yolculuk ayrıntıları dönemin bilgisine dayanır. Bugünkü verilerle karşılaştırınca hem isabetli hem eskimiş yanları görünür.

Mars: Poddy'nin evi

Poddy'nin büyüdüğü Mars'ta yerçekimi NASA verilerine göre Dünya'dakinin yaklaşık yüzde 38'i (3,73 m/s²). Atmosfer ince ve çoğunlukla karbondioksit: yüzey basıncı ortalama yaklaşık 6,4 milibar, yani Dünya'dakinin yüzde birinden az. Ortalama sıcaklık yaklaşık -59 °C. Bu yüzden Mars'ta yaşayan bir insan basınçlı bir yapının dışına yalnızca özel giysiyle çıkabilir. Heinlein'ın Mars'ı, kızıl gezegenin o zamanki "kurumuş ama insanın yerleşebileceği bir dünya" imgesine yakındır. Gezegenin gerçek yüzeyini bugün Viking'den Perseverance'a uzanan görevler çok daha ayrıntılı gösteriyor; Mars'ın keşif tarihi sayfamızda bu görevleri bulabilirsiniz.

Mars'tan Dünya'ya yolculuk da kitabın temel gerçeklerinden biridir. İki gezegen arasındaki uzaklık NASA'ya göre en az yaklaşık 54,6 milyon, en çok yaklaşık 401,4 milyon kilometre arasında değişir. Yolculuk süresi bu yüzden yörünge konumuna bağlıdır; romanın geçtiği lüks yolcu gemisi, bugünkü uzay araçlarından çok daha hızlı ve konforlu hayal edilmiştir.

Venüs: bir zamanlar yaşanabilir sanılan yer

Kitapta Venüs insanların yaşadığı, yerli bir canlısı olan ve şirketlerin yönettiği bir yerdir. Bu, bu eski Venüs imgesine uyar: 1960'lardaki uzay görevlerinden önce gezegen, bulutların altında bataklıklar ve ormanlar barındırabilecek bir yer olarak düşünülebiliyordu. Gerçek, çok farklı çıktı. Venüs'ün yüzey sıcaklığı NASA'ya göre yaklaşık 467 °C; yüzey basıncı Dünya'dakinin yaklaşık 93 katı. Atmosfer büyük ölçüde karbondioksit ve bulutlar sülfürik asitten oluşuyor. Bunlar, Venüs'ün atmosferi sayfamızda anlattığımız kaçak sera etkisinin sonucudur. Yüzey yerçekimi Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 90'ı.

Bu bilgilerin ilk somut ölçümleri, romanın tefrika edildiği yıllara denk gelir: Mariner 2 (1962) ve Venera 7 (1970) gezegenin gerçek koşullarına dair ilk somut verileri sağladı. Yani Heinlein, Venüs'ü yazarken gezegenin gerçek koşullarından henüz habersizdi. Bugün "Venüs'te yaşam" konuşulacaksa, yüzeyde değil, sıcaklığın ve basıncın Dünya'ya yakın olduğu yüksek bulut katmanlarında konuşulur. Ayrıntılar için Venüs ve Venüs'ün keşif tarihi sayfalarına bakabilirsiniz.

Uzay yolculuğunun tehlikeleri

Kirkus'un özetinde de geçtiği gibi, kitapta radyasyon fırtınaları ve ağırlıksızlık gemi yaşamının parçasıdır. Bunlar bugün de gerçek: uzun yolculuklarda kozmik ışınlar ve Güneş parlamaları astronotlar için ciddi bir risktir ve ağırlıksızlık kemikleri, kasları ve gözleri etkiler. Bu konuyu Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir? yazımızda ayrıntılı anlattık.

Heinlein'ın bir başka öngörüsü de gündelik teknolojiye dairdir: kitapta taksilerde holografik reklamlar yer alır. Bunu, benzer bir uygulamanın gerçekleşmesinden kırk yıldan fazla önce yazmış olması sık anılan bir ayrıntıdır.

Etkisi ve ödülleri

Podkayne'in bilinen bir büyük ödülü yoktur; Heinlein'ın Hugo kazanan romanları Double Star (1956), Starship Troopers (1960), Stranger in a Strange Land (1962) ve The Moon Is a Harsh Mistress'tir (1967). Podkayne'in etkisi ödülden çok iki noktada görülür. Birincisi, bir genç kızın günlüğünü merkeze alan bir Heinlein romanı olması. İkincisi, "yazarın sonu mu, yayıncının sonu mu?" tartışmasının en bilinen örneklerinden biri olması.

Eleştirmenler kitabı genellikle Heinlein'ın en güçlü işleri arasında saymaz; SF Ansiklopedisi onu genç okur kitaplarının zayıf bir örneği olarak değerlendirir. Buna karşılık Mars'ın bir sömürge toplumu olarak ele alınışı, aile bağları ve kardeşlerin bakışı gibi yönleri ilgi çekmeyi sürdürür. 1993 Baen baskısıyla başlayan okur oylamasında orijinal sonun ağır basması, kitabın okurda bıraktığı izin bir ölçüsüdür.

Uyarlamaları

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok. Heinlein'ın başka romanları sinemaya uyarlandı; örneğin The Puppet Masters ve Yıldız Gemisi Askerleri filmleri sitemizde kitap sayfalarıyla birlikte ele alınıyor.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Podkayne kısa ve akıcı bir roman. Mars ve Venüs'ü merak eden, günlük biçiminde yazılmış hikâyelerden hoşlanan ve Heinlein'ın "genç okur" döneminin hafif tonunu görmek isteyenler için uygun. Heinlein'a ilk kez başlayacaksanız daha iyi bilinen bir giriş Kızıl Gezegen ya da Double Star olabilir; Podkayne'e ise bu kitapları okuduktan sonra, yazarın bu dönem tutumunu merak ederek dönmek daha keyifli olur.

Kitabı iki sonuyla birlikte okumak istiyorsanız, 1993'ten sonraki baskıları arayın: iki bitişi de içeriyorlar. Bu yazı hazırlanırken doğrulanabilen bir Türkçe baskı bulamadık; bu yüzden kitabın adını özgün haliyle verdik.

• İlk yayın: 1962-1963 (If dergisinde tefrika), kitap olarak 1963, G. P. Putnam's Sons.
• Tür: genç okurlara da hitap eden gezegenlerarası macera romanı.
• Öne çıkanlar: günlük biçimi, Mars ve Venüs toplumları, iki farklı son.