Starman Jones (Robert A. Heinlein): konusu, astrogasyon bilimi ve okuma rehberi

Starman Jones (Türkçe karşılığıyla Yıldız Adamı Jones; Türkçe baskısı bulunamadı), Robert A. Heinlein'ın 1953'te yayımlanan gençlik bilimkurgu romanıdır. Charles Scribner's Sons tarafından çıkarılan kitap, Heinlein'ın Scribner's için yazdığı on iki "gençlik romanı" dizisinin yedincisidir. Ozark Dağları'ndaki bir çiftlikte yaşayan Max Jones adlı genç, babasının ölümünden sonra evden kaçar ve rahmetli amcasından kalan yıldız navigasyonu kitaplarıyla gökyüzüne uzanan bir yol arar. Kitap hem bir büyüme hikâyesi hem de "yıldızlara nasıl gidilir, gemi kaybolursa yön nasıl bulunur?" sorusu üzerine kurulmuş bir macera romanıdır.

Kitap ne anlatıyor?

Roman, mesleklerin loncalarla yönetildiği ve üyeliğin çoğunlukla aileden geçtiği bir gelecekte geçer. Uzay gemisinde çalışabilmek için bir loncaya girmek gerekir; Max'in elinde ise yalnızca amcasının "astrogasyon" (uzayda yıldızlara bakarak rota hesaplama) kitapları ve olağanüstü bir belleği vardır. Hikâye, kendi hakkı olmayan bir kapıdan içeri sızmaya çalışan bir gencin hem şansını hem de vicdanını sınar. Sahte kayıtlarla bir yıldız gemisine alınan Max, geminin alt güverte işlerinden komuta katına kadar yükselir; bu yükseliş kitabın ilk yarısını oluşturur.

İkinci yarı ise bir kriz romanıdır. Gemi, yıldızlararası "geçiş" denen anlık atlamalarla yol alır. Bir hesap hatası geminin ne yöne gittiğini bilmeden bilinmeyen bir bölgeye düşmesine yol açar ve kitabın asıl sorusu ortaya çıkar: nerede olduğunu bilmeyen bir gemi eve nasıl döner? Heinlein bu soruyu uzun savaş sahneleriyle değil, hesap, bellek ve sorumluluk üzerinden işler. Kitap bu yüzden "çocuk kitabı" etiketine rağmen yetişkin okura da hitap eder.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Max, babası ölüp üvey annesi sevmediği bir adamla evlenince çiftlikten ayrılır. Yanında amcasının astrogasyon kitapları vardır ve amcasının lonca üyeliğini miras alabileceğini umar. Yolda tanıştığı Sam Anderson adlı gezgin ona yardım eder, ama kitapları da çalar. Dünya'daki uzay limanına varınca Max üyelik mirasının kendisine bırakılmadığını öğrenir; yalnızca amcasının teminat parasını alır. Sam'le yeniden karşılaşır ve onun yardımıyla sahte hizmet belgeleriyle Asgard adlı yıldız gemisine alınır. Önce garson yardımcısı olur; fakat amcasından öğrendiği bilgiler fark edilince komuta güvertesine geçirilir ve haritacı çırağı, sonra deneme süreli astrogatör olarak yetişir. Gemide yolcu olan Ellie Coburn'le arkadaşlığı da bu dönemde başlar.

Gemi kolonilerden birine giderken baş astrogatör Hendrix ölür. Yerine geçmeye çalışan yaşlı kaptan işin altından kalkamaz. Max bir geçiş öncesindeki hesapta ciddi bir hata olduğunu görür, ama kaptan ve yardımcı astrogatör ona kulak asmaz; gemi kaybolur. Mürettebat yaşanabilir bir gezegen bulur ve yolcular orada koloni kurmaya başlar. Ne var ki gezegen, yarı insan, yarı at görünümlü (centaur benzeri) düşmanca bir zekâ türüne aittir. Max ve Ellie yakalanır; Sam onları kurtarırken ölür. Max döndüğünde kaptanın da öldüğünü, yardımcı astrogatörün kontrolü ele geçirmeye çalışırken Sam tarafından öldürüldüğünü ve astrogasyon belgelerinin saklandığını ya da yok edildiğini öğrenir. Geriye tek astrogatör olarak Max kalmıştır; kurallar gereği komutayı da o üstlenir. Hatalı geçişi tersine çevirecek tabloları belleğinden yazar ve gemiyi bilinen uzaya geri döndürür. Max ağır para cezası öder ama yine de lonca üyeliğine kabul edilir ve başka bir gemide görev alır. Ellie ise evine, nişanlısının yanına döner; Max bunu karışık duygularla karşılar ama geleceğe umutla bakar.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robert A. Heinlein 7 Temmuz 1907'de Butler, Missouri'de doğdu, 8 Mayıs 1988'de Kaliforniya'nın Carmel kentinde öldü. 1929'da ABD Deniz Harp Okulu'ndan mezun oldu; 1934'te akciğer tüberkülozu nedeniyle donanmadan ayrıldı. Yazarlığa 1939'da başladı ve bilimkurgunun "üç büyüğü" arasında, Isaac Asimov ve Arthur C. Clarke'la birlikte anılır. Hugo Ödülü'nü dört romanıyla kazandı ve Amerikan Bilimkurgu Yazarları Derneği'nin ilk "Grand Master" ödülünü aldı.

Starman Jones, Heinlein'ın Scribner's yayınevi için 1947-1958 arasında her yıl yılbaşı sezonuna yetiştirdiği on iki gençlik romanından biridir. Dizinin editörü Alice Dalgliesh'in desteklediği bu kitaplar yayınevinin gençlik bölümünün kârlı kalmasında rol oynadı; Heinlein'ın on üçüncü kitabı Yıldız Gemisi Askerleri ise Scribner's tarafından reddedilince Putnam'dan çıktı. Starman Jones'un öncülü The Rolling Stones (1952), ardılı The Star Beast (1954) kitabıdır; kitap diziden bağımsız okunabilir.

Kitaptaki bilim

Kitabın bilimle en açık bağı "astrogasyon", yani yıldız ve gök cisimlerine göre konum bulma fikridir. Bu fikir uydurma değildir: gemiciler yüzyıllarca yıldızlara bakarak yön buldu. Apollo uçuşlarında da komuta modülünde, ataletsel kılavuz platformunun hizalanması için kullanılan bir sekstant bulunuyordu. O dönemin kılavuz bilgisayarının belleği 2.048 sözcüklük silinebilir ve 36.864 sözcüklük salt okunur çekirdek belleğinden ibaretti. Heinlein'ın kitabında bilgisayar ve insan belleği birlikte çalışır ve kitabın finalinde hesap tablolarını belleğinden yazan Max, aslında yerinde bir soruyu hatırlatır: yedeği olmayan bir sistemde bilgi kaybolursa ne olur?

Gemideki "geçiş" ise kurgudur. Kitaptaki gemiler anlık atlama yapar; gerçek fizikte ışık hızını aşan bir yolculuk için bilinen bir yöntem yoktur (özel görelilik). Asgard'ın yola çıktığı koloni gezegeni Halcyon'un bağlı olduğu Nu Pegasi ise gerçek bir yıldızdır: Pegasus (Kanatlı At) takımyıldızında, bize yaklaşık 261 ışık yılı uzaklıkta, turuncu renkli bir K4 tayf türünden dev yıldızdır; görünür parlaklığı 4,84 kadir olduğundan koyu bir gökyüzünde çıplak gözle güçlükle seçilir. Yarıçapı Güneş'in yaklaşık 24,6 katıdır. Halcyon gezegeninin kendisi ise kurgudur. Yıldızların nasıl yaşlanıp devleştiğini yıldızların yaşam döngüsü sayfasında okuyabilirsiniz.

Düşmanca bir zekâ türünün yaşadığı "Charity" gezegeni ise bilimsel olarak karşılığı bulunmayan bir kurgudur. NASA'nın doğruladığı ötegezegen sayısı 2025'te 6.000'i aştı, ama bunlardan hiçbirinde yaşam ya da zeki bir tür bulunduğuna dair kanıt yok. Kitabın bu bölümü, "bilinmeyen bir gezegende karşılaşılan başka zekâ" temasının tipik bir örneğidir; yeni gezegenlerin nasıl bulunduğu ötegezegen bulma yöntemleri sayfasında anlatılıyor. Karşılaştırma için: Güneş'e en yakın yıldız sistemi olan Alfa Centauri 4,3 ışık yılı uzaktadır. NASA'nın Hubble açıklamasına göre sistemin A yıldızı Güneş'le aynı G2 türündedir, B yıldızı biraz daha küçük bir K1 yıldızıdır ve ikisi ortak ağırlık merkezleri çevresinde yaklaşık 80 yılda bir tur atar. Nu Pegasi ise bundan yaklaşık altmış kat uzaktadır; Max'in gemisi bu tür mesafeleri anlık atlamalarla aşıyor, gerçek dünyada ise böyle bir yöntem bilinmiyor.

Etkisi ve eleştirmenlerin görüşü

Kitap yayımlandığında eleştirmenlerden iyi not aldı. Groff Conklin, 1954'te Galaxy dergisinde onu "zengin dokulu ve gerçekten olgun bir hikâye" olarak niteledi ve o zamana kadar çıkan yedi Heinlein gençlik romanının en iyisi saydı. Anthony Boucher ile J. Francis McComas karakter gelişimi, heyecanlı anlatımı ve çeşitli yaşam biçimleri tasarımını övdü. New York Times eleştirmeni Villiers Gerson kitabı "üstün bilimkurgu" diye nitelendi. Jack Williamson ise kitabı büyüme romanının klasik bir örneği saydı ve olay örgüsündeki tesadüfe ve zaman zaman melodrama rağmen kitabın evrensel bir çekiciliği olduğunu yazdı. Damon Knight, Heinlein'ın bu kitaplarla "2000 yılını görecek bir kuşağı Uzay Çağı'na hazırladığını" belirtti.

Kaynaklarda Starman Jones için kayıtlı büyük bir ödül bulunmuyor; kitabın etkisi ödülden çok okur kuşaklarının hafızasında ve diğer yazarlara ilham vermesinde aranmalı. "Meslek loncaları, sahte belgeyle sızma ve kendi emeğiyle yükselen genç" kurgusu, sonraki yıllarda pek çok gençlik bilimkurgu romanında farklı biçimlerde yeniden görülür.

Uyarlamaları

Heinlein eserlerinin sahneye ya da ekrana uyarlanmasına nadiren izin verirdi. Starman Jones için tek bilinen uyarlama, Douglas L. Lieberman'ın yazıp yönettiği iki perdelik oyundur: Chicago'daki Goodman Çocuk Tiyatrosu'nda 1972'de 25 gösteri yaptı; başrolü, sonradan Roger Rabbit'in sesi olarak tanınan Charles Fleischer oynadı. Oyunun metni 1974'te Avon Books'un Contemporary Children's Theater derlemesinde yayımlandı. Kitabın film ya da dizi uyarlaması yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Starman Jones, bilimkurguya ilk adımını atan genç okur için yazılmıştır ama yetişkinler için de sürükleyicidir. Roman 1953 tarihli olduğundan toplumsal tasvirleri bugünün gözüyle eskimiş görünebilir; uzay yolculuğu ve bilgisayar tasvirleri de kurgusaldır. Heinlein'ın gençlik romanlarına başlamak isteyenler için iyi bir giriş noktasıdır; diziden bağımsız okunur. Sevenler, sırasıyla Mars'ta geçen Kızıl Gezegen (1949), uzay giysisi macerası Have Space Suit—Will Travel (1958) ve galaksi çapında bir yetişme hikâyesi olan Citizen of the Galaxy (1957) kitaplarına geçebilir. Aynı yıllarda yazılan Tunnel in the Sky ve Time for the Stars ise bu rehberdeki diğer iki Heinlein gençlik romanıdır.