Fergani

Fergani (Ebu'l-Abbas Ahmed bin Muhammed bin Kesir el-Fergani), 9. yüzyılda Bağdat'taki Abbasi sarayında çalışmış bir gökbilimci ve mühendistir. En tanınmış eseri, Batlamyus'un Almagest'ini matematik ayrıntısına boğmadan anlatan astronomi özetidir. Bu kitap 12. yüzyılda Latinceye çevrildi ve Avrupa'da yüzyıllar boyunca ders kitabı gibi okundu. Batı'da Alfraganus adıyla bilinir; Ay'daki bir krater bu adı taşır.

Kökeni ve erken yaşamı

Fergani'nin doğum ve ölüm tarihleri kesin değildir; kaynaklar genellikle 800 dolaylarında doğduğunu ve 861'den bir süre sonra, muhtemelen 870 civarında öldüğünü belirtir. Adındaki “el-Fergani” nisbesi, bugün Özbekistan sınırları içinde kalan Fergana vadisinden geldiğine işaret eder; İngilizce kaynaklar doğum yeri olarak bu vadideki Kuva kasabasını en güçlü olasılık sayar.

Etnik kökeni tartışmalıdır. İngilizce kaynaklar, farklı yazarların onu Arap, İranlı ya da Türk olarak tanımladığını aktarır. Türkçe kaynaklar ise onu bir Türk Müslüman gökbilimci olarak tanıtır. Kesin olan, Orta Asya'daki Fergana bölgesinden çıkıp Abbasi başkenti Bağdat'ta yetişmiş olmasıdır.

Adı da ortaçağ kaynaklarında farklı geçer: İbnü'n-Nedim “Muhammed bin Kesir”, İbn Ebi Usaybia “Ahmed bin Kesir” der; İbnü'l-Kıftî ise baba ile oğlu iki ayrı kişi olarak ele alır. Bugün araştırmacıların çoğu bu adların aynı kişiye ait olduğunu düşünür.

Bağdat ve Kahire yılları

Fergani, Halife Memun'un himayesinde Bağdat'ta çalışan gökbilimciler arasındaydı. Memun'un desteklediği ve bir meridyen yayının uzunluğunu ölçerek Dünya'nın büyüklüğünü hesaplamayı amaçlayan çalışmaya katılan ekipte yer aldı. Türkçe kaynaklar, onun Memun'dan Mütevekkil'e uzanan dönemde birkaç halifenin hizmetinde bulunduğunu yazar.

Daha sonra Mısır'a geçti. Halife Mütevekkil adına, Kahire'deki Ravda adasında Nil'in taşkın dönemlerindeki su yüksekliğini ölçmeye yarayan yeni Nil ölçeğinin (Mikyas) yapımını yönetti; yapı 861'de tamamlandı. Kahire'de nehir projelerinde mühendis olarak da çalıştı.

Mühendislik kariyerinde tartışmalı bir olay da vardır. Benî Musa kardeşlerin denetimindeki Ca'feri kanalının yapımı ona verildi; ancak kanalın girişi fazla derin kazıldığı için su ancak alışılmadık yükseklikteyken kanala girebilecekti. Durumu incelemek üzere gönderilen Sened bin Ali hatayı örtbas etti. Mütevekkil 861'de öldürülünce konu kapandı ve kanal tamamlanmadan kaldı. Tarihçiler bu olayı farklı yorumlar: İbn Ebi Usaybia hatayı Fergani'nin hesabına bağlarken, Yakubi suçu kanalın açıldığı sert ve kayalık zemine yükler.

Eserleri

• Kitâb fî Cevâmi' İlmi'n-Nücûm (Yıldızlar İlminin Özeti): 833 ile 857 arasında yazıldığı düşünülür. Otuz bölümden oluşan, Almagest'in betimleyici bir özetidir; Batlamyus'un hesaplarını ayrıntılı vermek yerine kavramları açıklar ve takvimler üzerine kendi değerlendirmelerini de içerir. Batı'da Elementa astronomica adıyla bilinir. Fergani, Dünya'nın çevresi, ekliptiğin eğikliği ve Güneş ile Ay yörüngelerinin uç noktaları gibi değerlerde kendinden önceki İslam gökbilimcilerinin düzelttiği sonuçları kullandı.
• Usturlap üzerine risale: 856 dolaylarında Kahire'de yazıldı. Usturlap, gök cisimlerinin ufuktan yüksekliğini ölçerek zamanı ve konumu bulmaya yarayan bir el aletidir. Bu eser, usturlabın kuramsal yapımını ve kullanımını ayrıntılı anlatan, günümüze ulaşmış en eski metin sayılır; farklı boylamlar için binlerce değer içeren tablolar barındırır; aletin fiziksel yapım tekniğini ise anlatmaz. Fergani kendinden önce yazılmış böyle bir risale bilmediğini söyler, ancak Harezmi'nin bu konudaki çalışmasının o dönemde dolaşımda olmuş olabileceği düşünülür.
• İlelü Zîci'l-Hârizmî: Harezmi'nin zicindeki hesapların gerekçelerini açıkladığı eser. Bugün kayıptır, ancak Biruni'nin bu eserden yararlandığı bilinir.
• Güneş saatleri üzerine bir kitap: İbnü'n-Nedim'in el-Fihrist'inde anılır, ancak hiçbir nüshası günümüze ulaşmamıştır.

Avrupa'ya etkisi

Astronomi özeti 1135'te Sevillalı John (Johannes Hispalensis), 1175'ten önce de Cremonalı Gerard tarafından Latinceye çevrildi. Bu çeviriler Regiomontanus dönemine kadar Avrupa'da çok okundu. 1230'larda Jacob Anatoli eseri İbraniceye aktardı; Jacob Christmann 1590'da bu İbranice metinle eski Latince çeviriden yararlanarak yeni bir Latince çeviri yayımladı. Jacob Golius ise 1669'da Amsterdam'da Arapça metni kendi Latince çevirisi ve notlarıyla birlikte bastı.

İlk Latince çeviri matbaanın yaygınlaşmasıyla da basıldı: 1493'te Ferrara'da, 1537'de Nürnberg'de, 1546'da Paris'te. Anatoli'nin İbranice çevirisinde, Batlamyus'un 48 takımyıldızını anlatan ve büyük olasılıkla yine Fergani'ye ait olan bir bölüm de yer alır. Eser 12. yüzyıldan 15. yüzyıl sonuna kadar Avrupa gökbiliminin temel kaynaklarından biri oldu; İngiliz düşünür Robert Grosseteste de ondan yararlananlar arasındadır. İslam dünyasında ise görece az ilgi gördü: Bilinen tek şerhi, Kabîsî'ye aittir.

Dante'nin İlahi Komedya ve Convivio'da yansıttığı Batlamyus astronomisi bilgisinin büyük ölçüde Alfraganus okumasından geldiği düşünülür. Kristof Kolomb da Fergani'nin Dünya'nın çevresine ilişkin değerini kullandı; ancak yaklaşık 2160 metrelik Arap milini, yaklaşık 1480 metrelik Roma mili sandığı için Dünya'yı olduğundan çok daha küçük hesapladı ve Asya'ya batıdan kısa bir yol bulacağına inandı.

Uzay ve astronomiye etkisi

Fergani'nin asıl katkısı, Yunan gökbiliminin ağır matematiğini öğretilebilir bir dile çevirmesidir. Onun özeti sayesinde Batlamyus'un yer merkezli evren modeli, Arapça ve Latince okuyan geniş bir kitleye ulaştı. Etkilediği isimler arasında Biruni ve Kopernik de anılır.

Mirası

Ay yüzeyindeki Alfraganus krateri onun adını taşır. Kahire'de, yaptırdığı Nil ölçeğinin bulunduğu Ravda adasında bir heykeli bulunur.

Bilmeye değer

• Batı'daki Latince adı Alfraganus'tur.
• Astronomi özeti 1493'te Ferrara'da matbaada basıldı.
• Usturlap risalesi, bu aletin kuramını ayrıntılı anlatan bilinen en eski metindir.
• Kolomb, Fergani'nin Arap milini Roma mili sanınca Dünya'yı olduğundan küçük hesapladı.
• Ravda adasında yapımını yönettiği Nil ölçeği 861'de tamamlandı.

Ayrıca bakınız: Türk astronomlar kimlerdir? İlk Türk gökbilimcilerden bugüne