Memûn

Memûn (tam adıyla Ebü'l-Abbas Abdullah el-Memûn bin Harun Reşid), 813-833 yılları arasında hüküm süren yedinci Abbasi halifesidir. Döneminde Yunanca, Farsça ve Sanskritçe bilim eserlerinin Arapçaya çevrilmesi hız kazandı; Bağdat'taki Bilgelik Evi (Beytü'l-Hikme) bir akademi ve kütüphaneye dönüştü. Bağdat'ta ilk astronomi gözlemevini kurdurdu, Dünya'nın çevresini ölçmek için bilim insanlarından oluşan bir ekip görevlendirdi. Bu yüzden bilim tarihinde, büyük araştırma projelerini devlet eliyle destekleyen ilk hükümdarlardan biri olarak anılır.

Erken yaşamı

Memûn, 14 Eylül 786'da Bağdat'ta doğdu. Babası halife Harun Reşid, annesi Bağdiş yöresinden Marâcil'di. Annesi doğumdan kısa süre sonra ölünce, Harun Reşid'in eşi Zübeyde tarafından büyütüldü. Sarayda Arap dili ve edebiyatı, fıkıh, hadis, müzik ve şiir dersleri aldı; kaynaklar onu Abbasi ailesinin en entelektüel halifesi olarak niteler. Babası ölünce taht kardeşi Emin'e geçti; Memûn, aralarındaki iç savaşın ardından 813'te halife oldu.

Bilgelik Evi ve çeviri hareketi

Bilgelik Evi'nin kökeni Memûn'dan önceye, babası Harun Reşid'in ya da ikinci Abbasi halifesi Mansur'un saray kütüphanesine dayanır. Memûn döneminde ise bu kurum genel bir akademi ve kütüphaneye dönüştürüldü, bilim insanlarına verilen destek de büyük ölçüde arttı. Memûn bilginleri bizzat ziyaret eder, çalışmalarını sorar, tartışmalara katılırdı.

Halife, Bizans'a elçiler gönderip ünlü elyazmalarını toplattı. Bizans'la yaptığı barış anlaşmasının şartları arasında her yıl belirli sayıda Yunanca elyazmasının teslim edilmesi de vardı; bunlardan biri Batlamyus'un astronomi kitabı Almagest'ti. Cebirin kurucusu sayılan Harezmi, Memûn'un Bilgelik Evi'nde çalıştı ve bugün “Cebir” diye bilinen kitabı onun döneminde yayımlandı. Babaları ölünce Memûn'un koruması altına giren Benî Musa kardeşler de Bağdat gözlemevlerinde ve Bilgelik Evi'nde çalıştı.

Bilgelik Evi'nin biçimi tartışmasız değildir: Yale Üniversitesi'nden Dimitri Gutas, bu adın büyük ölçüde bir çeviri hatasından doğduğunu ve fiziksel bir akademiden çok Bağdat'taki bilim çevresini anlatan bir mecaz olabileceğini savunur.

Gözlemevleri

Memûn, Batlamyus'un gözlemlerini sınamak için 828'de Bağdat'ın Şemmasiye semtinde İslam dünyasının ilk astronomi gözlemevini kurdurdu. Yapımı, Bilgelik Evi'nden kıdemli gökbilimci Yahya bin Ebi Mansur ile genç Sened bin Ali yönetti. Güneş, Ay ve gezegenler üzerine ilk gözlemlerin ardından Şam yakınındaki Kasiyun Dağı'nda ikinci bir gözlemevi kuruldu. Sonuçlar, “doğrulanmış tablolar” anlamına gelen ez-Zîcü'l-Mümtehan adlı eserde toplandı.

Dünya'nın çevresinin ölçümü

830 dolaylarında Memûn, bir grup gökbilimci ve coğrafyacıyı bugünkü Suriye'deki Tedmür (Palmira) ile Rakka arasındaki uzaklığı ölçmekle görevlendirdi. Ekip, iki kent arasında bir derecelik enlem farkı olduğunu ve buna karşılık gelen meridyen yayının 66⅔ Arap mili tuttuğunu buldu; Dünya'nın çevresi bu değerden hesaplandı. Bazı kaynaklar çalışmayı Harezmi'nin yönettiğini yazar; Fergani de ekipte yer aldı.

Sonucun bugünkü değere ne kadar yakın olduğu tartışmalıdır. Ortaçağ Arap mili ile bugünkü birimler arasındaki dönüşüm belirsiz olduğu için gerçek doğruluk bilinemiyor; hesaplamanın bugünkü değere yüzde 15 içinde, muhtemelen çok daha yakın olduğu düşünülür. Yaklaşık iki yüzyıl sonra Biruni kendi yöntemini geliştirdi, ama daha iyi bir sonuç alamayınca Memûn'un ekibinin bulduğu değeri kabul etti. Ölçüm, Antik Çağ'da Eratosthenes'in yaptığı gibi Dünya'nın büyüklüğünü bir yay uzunluğundan çıkarma fikrine dayanıyordu.

Memûn ayrıca büyük bir gökbilimci ve coğrafyacı grubuna bir dünya haritası hazırlattı.

Siyasi ve dinî tartışmalar

Memûn, akla dayalı Mutezile kelamını destekledi ve 833'te, Kur'an'ın yaratılmış olduğu görüşünü kabul ettirmeye çalışan ve tarihe Mihne olarak geçen sorgulamaları başlattı. Ahmed bin Hanbel'in hapsedilmesiyle sonuçlanan bu uygulama, hem döneminde hem sonrasında şiddetle eleştirildi.

Mirası

Memûn, 9 Ağustos 833'te Tarsus yakınlarında öldü; Tarsus Ulu Camii'nde ona ait olduğu söylenen bir mezar bulunur. Bilgelik Evi, ardılları Mutasım ve Vasık döneminde de gelişmeyi sürdürdü. Yunan bilim metinlerinin bu dönemde Arapçaya kazandırılması, onların Avrupa Rönesansı'na kadar korunmasını sağladı. Ay'ın güney-orta bölgesindeki yüksek arazide yer alan Almanon krateri onun adını taşır.

Bilmeye değer

• Doğduğu gece amcası Hadi ölmüş, babası Harun Reşid halife olmuştu; bu gece “üç halife gecesi” diye anılır.
• Bizans'la barış için şart koştuğu eserlerden biri Batlamyus'un Almagest'iydi.
• İslam dünyasının ilk gözlemevi 828'de onun emriyle Bağdat'ta kuruldu.
• Biruni, yaklaşık iki yüzyıl sonra Dünya'nın çevresi için Memûn'un ekibinin değerini benimsedi.