Nicolaus Copernicus

Nicolaus Copernicus (Mikołaj Kopernik), Dünya'yı evrenin merkezinden alıp yerine Güneş'i koyan Polonyalı gökbilimcidir. Yaklaşık on dört yüzyıl boyunca doğru kabul edilen Dünya merkezli gökyüzü anlayışına karşı, gezegenlerin Güneş çevresinde dolandığını titiz bir matematiksel model olarak ortaya koyan ilk kapsamlı çalışmayı o yazdı. Ölümünden hemen önce basılan "De revolutionibus orbium coelestium" adlı kitabı, bilim tarihinde "Kopernik Devrimi" denen dönüşümün başlangıç noktası sayılır.

Hayatı

Copernicus, 19 Şubat 1473'te, o dönemde Kraliyet Prusyası'nda yer alan Thorn (bugünkü Toruń) kentinde varlıklı bir tüccar ailesinde dünyaya geldi. Babasını çok küçükken kaybetti. Onu ve kardeşlerini, sonradan Warmia Piskoposu olacak olan dayısı Lucas Watzenrode üstlendi. Dayısının desteği, genç Mikołaj'ın hem iyi bir eğitim almasını hem de ileride kilisede güvenli bir görev bulmasını sağladı.

Eğitimi için önce Kraków Üniversitesi'ne gitti; burada matematik ve astronomi derslerine ilgi duydu. Ardından İtalya'ya geçerek Bologna, Padua ve Ferrara üniversitelerinde okudu. Bologna'da astronom Domenico Maria Novara ile tanıştı ve onunla birlikte gözlemler yaptı. Padua'da tıp öğrendi, Ferrara'da ise kilise hukuku alanında doktora yaptı. Bu yıllar boyunca Yunanca da öğrendi ve antik çağ yazarlarını özgün dillerinde okuma imkânı buldu. Eski bilginlerin arasında Dünya'nın hareket edebileceğini düşünenlerin de bulunduğunu bu okumalardan öğrenmiş olması muhtemeldir.

1497'den itibaren Warmia Katedral Kapitülü'nde kanon olarak görev yaptı ve yaşamının büyük bölümünü Frombork (Frauenburg) kentinde geçirdi. Gündelik işleri gökbilimden ibaret değildi: kilise mallarını yönetti, yerel yönetimle ilgili meselelerle uğraştı, hekimlik yaptı ve diplomatik görevlerde bulundu. 1526'da para ıslahı üzerine bir inceleme yazdı; bu metinde kötü paranın iyi parayı piyasadan sürdüğü fikrini, daha sonra "Gresham yasası" diye anılacak kuralın öncüsü sayılabilecek biçimde dile getirdi. Frombork'taki kule odasından ve avlusundan yaptığı gözlemler, onun çalışmalarının dayanağını oluşturdu.

Çalışmaları

Yüzyıllardır astronominin temeli, Batlamyus'un geliştirdiği düzene dayanıyordu: Dünya merkezdeydi, Güneş, Ay ve gezegenler çevresinde dönüyordu. Gezegenlerin gökyüzündeki geriye giden görünür hareketlerini açıklamak için bu düzende epitrok (küçük yardımcı çemberler) ve eksantrikler gibi karmaşık eklemeler gerekiyordu. Copernicus bu karmaşıklığı hoş karşılamadı. Güneş'i merkeze koyduğunda gezegenlerin görünür geri hareketlerinin, Dünya'nın kendisinin de bir gezegen olarak hareket etmesinden kaynaklandığını gösterebildi.

Modelinde üç temel fikir öne çıkar. Birincisi, gökyüzünün günlük dönüşü aslında Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünün yansımasıdır. İkincisi, Dünya, diğer gezegenler gibi yılda bir kez Güneş çevresinde dolanır. Üçüncüsü, gezegenlerin Güneş'e uzaklıkları sıralanabilir ve bu sıralama, Merkür'den Satürn'e kadar tutarlı bir düzen verir; yani gezegenlerin dolanma süreleri ile uzaklıkları arasında anlamlı bir bağ vardır. Copernicus yine de eski anlayıştan tümüyle kopmadı: yörüngeleri mükemmel daireler sandı ve verilerle uyum sağlamak için yine yardımcı çemberlere başvurmak zorunda kaldı. Gezegen yörüngelerinin elips olduğunu, yıllar sonra Johannes Kepler gösterecekti.

Düşüncelerini ilk olarak 1514'ten önce, "Commentariolus" adıyla elden ele dolaşan kısa bir el yazması taslakta özetledi. Asıl büyük eseri üzerinde ise onlarca yıl çalıştı. Yayımlamakta tereddüt etmesinin nedeni yalnızca dinî ya da toplumsal tepki korkusu değildi; Aristoteles fiziğine alışmış bir dünyada Dünya'nın hareket ettiğini savunmanın fiziksel açıdan nasıl açıklanacağı da belirsizdi. 1539'da genç Alman matematikçi Georg Joachim Rheticus Frombork'a gelerek onunla çalıştı ve 1540'ta Copernicus'un sistemini özetleyen "Narratio Prima"yı yayımladı. Bu kitabın aldığı ilgi, Copernicus'u asıl eserini basıma vermeye ikna etti.

"De revolutionibus orbium coelestium" 1543'te Nürnberg'de basıldı. Kitabın başına, Copernicus'un bilgisi dışında, modelin gerçeği anlatmayan bir hesap yöntemi olduğunu belirten imzasız bir önsöz eklenmişti; bu önsöz Copernicus'un kendi görüşünü yansıtmıyordu. Anlatıya göre ilk basılı nüshası ona ölüm döşeğinde ulaştı. 24 Mayıs 1543'te Frombork'ta öldü.

Mirası

Kitap ilk yıllarda hesap tablolarındaki kullanışlılığıyla tanındı; Güneş merkezli düzenin fiziksel gerçeklik olduğu fikri ise daha yavaş yayıldı. Galileo'nun teleskop gözlemleri ve Kepler'in yasaları, Copernicus'un açtığı yolu sağlamlaştırdı. 1616'da Katolik Kilisesi eseri düzeltilene kadar yasaklı kitaplar listesine aldı; kitap bu listeden ancak 1835'te çıktı.

Frombork katedralinde yapılan arkeolojik araştırmalarda 2005'te bir mezar bulundu; buradaki kemiklerden elde edilen DNA'nın, gökbilimcinin kitaplarından birinde kalmış saç tellerinin DNA'sıyla eşleşmesi, kalıntıların ona ait olduğunu güçlendirdi. Gökbilimci 2010 yılında aynı katedralde, bu kez Güneş merkezli sistemi simgeleyen bir mezar taşıyla yeniden toprağa verildi. 112 numaralı kimyasal element de onun adına "kopernikyum" olarak adlandırıldı.

Copernicus'un önemi, yalnızca doğru bir sonuca varmış olmasında değil, evrendeki yerimizi sorgulayan bakış açısını başlatmasındadır. Bugün "Kopernik ilkesi", Dünya'nın ya da Güneş Sistemi'nin evrende özel bir konuma sahip olmadığı anlamına gelen genel bir kavram olarak kullanılır.

Kısaca

• 19 Şubat 1473'te Toruń'da doğdu, 24 Mayıs 1543'te Frombork'ta öldü.
• Kraków, Bologna, Padua ve Ferrara'da okudu; kilise hukuku doktorası yaptı.
• Warmia Katedral Kapitülü'nde kanon olarak yaşamını sürdürdü; ayrıca hekim, yönetici ve ekonomi yazarıydı.
• Güneş merkezli modeli "De revolutionibus orbium coelestium" (1543) adlı eserinde tam olarak ortaya koydu.
• 112 numaralı element kopernikyum onun adını taşır.

Fotoğraf: Bilinmeyen sanatçı (Toruń portresi, yaklaşık 1580) · Public domain · Wikimedia Commons