Mars Express, Tharsis Tholus'u görüntüledi: 8 km yüksekliğinde, 3 km derin kalderalı yanardağ
ESA'nın Mars Express aracı, Tharsis bölgesindeki Tharsis Tholus yanardağının kuşbakışı, perspektif ve 3B karelerini yayımladı: iç içe iki kaldera, faylar ve heyelan izleri var.

ESA'nın Mars Express yörünge aracı, Mars'ın Tharsis bölgesindeki Tharsis Tholus yanardağının yeni görüntülerini yayımladı. ESA'nın 18 Kasım'da duyurduğu "Volkanik devlerin gölgesinde" başlıklı yayına göre bu yanardağ yaklaşık 8 kilometre yüksekliğinde; yani Himalayaların en yüksek zirvelerine benziyor. Ancak yanındaki komşuların yanında "mütevazı" kalıyor.
Görüntüler, Mars Express'in Yüksek Çözünürlüklü Stereo Kamerası (HRSC) verilerinden üretildi. Paylaşılan set kuşbakışı görünümü, yamaçlardan perspektif görüntüleri, topografik haritayı, stereo 3B görüntüyü ve konum haritasını içeriyor.
Tharsis'in devleri ve küçük bir yanardağ
Tharsis, Mars'ın en büyük yanardağlarının toplandığı bölge. ESA'ya göre Arsia Mons, Pavonis Mons ve Ascraeus Mons'un üçü de Dünya'daki her dağdan yüksek. Bunların en büyüğü olan Olympus Mons ise yaklaşık 22 kilometre yüksekliğinde; Everest'in iki katından fazla. Olympus Mons, Tharsis Tholus'un yaklaşık 2.500 kilometre batısında duruyor. "Tholus", gezegen bilimi adlandırmasında küçük, kubbe biçimli dağ anlamına geliyor; bu da adın neden böyle seçildiğini açıklıyor.
Mars'ta yanardağların bu kadar büyüyebilmesinin nedenini ESA şöyle özetliyor: düşük kütleçekimi, etkin bir levha tektoniğinin ve kayda değer bir aşınmanın olmaması. Bu koşullar yanardağların rahatsız edilmeden büyümesine izin veriyor. Dünya'da levhalar hareket ettiği için bir yanardağ, magma kaynağının üstünde uzun süre kalamaz; Mars'ta ise kabuk yerinde durduğundan lav aynı noktada üst üste birikebilir.
İç içe iki kaldera
Tharsis Tholus'un en dikkat çeken özelliği zirvesindeki çöküntüler. ESA'nın anlatımına göre burada eski bir dış kaldera ile genç bir iç kaldera bulunuyor. Kaldera, bir yanardağın magma odasının boşalması ve ardından üstündeki yapının çökmesiyle oluşan geniş çanak biçimli çukurdur. Buradaki kalderalar yaklaşık 3 kilometre derinliğinde ve ESA'nın ifadesiyle Tharsis Tholus'un kendi boyutuna göre alışılmadık ölçüde büyük. Yani yanardağ, kaldera oluşturan iki ayrı çöküşün izini taşıyor.
Yamaçların yatayla yaptığı açı yaklaşık 10 derece. ESA, bunun Dünya'daki Mauna Kea'dan daha dik olduğunu belirtiyor; böylece Tharsis Tholus, Mars yanardağları arasında dik yamaçlara sahip olanlardan biri sayılıyor.
Faylar, heyelanlar ve çukurlar
Görüntülerde yanardağın yüzeyi sakin değil. ESA'nın listesine göre yamaçlarda dik yarlar (şev), faylar ve graben denen çukurluklar görülüyor. Graben, iki fay arasında kalan kayaç bloğunun aşağı kayması sonucu oluşan çöküntüdür. Kaldera duvarlarında ise oluklar ve heyelan izleri var. ESA, bu yüzden Tharsis Tholus'u olaylı bir geçmişi olan büyüleyici bir zirve olarak tanımlıyor.
Ne kadar eski?
ESA'ya göre Tharsis Tholus yaklaşık 3,8 milyar yıl önce oluşmaya başladı ve en son yaklaşık 0,2 milyar yıl, yani 200 milyon yıl önce lav püskürttüğü düşünülüyor. "Düşünülüyor" ifadesi önemli: bu tarihler tahmindir, kesin ölçüm sayılmaz.
Görüntüler nasıl üretildi?
HRSC'yi Alman Havacılık ve Uzay Merkezi (DLR) geliştirdi ve işletiyor; veriler DLR'nin Berlin-Adlershof'taki Uzay Araştırmaları Enstitüsü'nde işleniyor, görüntü ürünlerini ise Freie Universität Berlin'in gezegen bilimi ve uzaktan algılama çalışma grubu hazırlıyor. Mars Express'in 28331 numaralı yörüngesi için renkli veri bulunmadığından, yayımlanan görüntüler 17050 ve 17444 numaralı yörüngelerden "ödünç alınan" renk bilgisini kullanıyor. Ayrıca görüntülerdeki dikey ölçek 3 kat abartılmış; bu yüzden eğimler ve yükseklik farkları gerçekte olduğundan daha keskin görünüyor.
Sırada ne var?
Mars Express 2003'te fırlatıldığından beri Mars'ın manzaralarını görüntülüyor; Tharsis Tholus karesi ESA'nın bu ayki Mars Express görüntüsü olarak sunuldu. Sorular hâlâ açık: iki kalderanın hangi sırayla ve ne kadar aralıkla oluştuğu ve son püskürmenin gerçekte ne zaman olduğu, ancak daha ayrıntılı çalışmalarla netleşebilir.
Yazıdaki kapak görseli, ESA'nın 2011'de yayımladığı bir Tharsis Tholus perspektif görüntüsüdür; yeni yayımlanan kareler değildir.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















