BepiColombo'nun X-ışını teleskobu MIXS, sekiz yıl sonra Yengeç Bulutsusu'na ilk kez baktı
Merkür'e varmak üzere olan BepiColombo'daki Birleşik Krallık yapımı MIXS, Eylül'de Yengeç Bulutsusu'na bakarak uzayda ilk kalibrasyonunu yaptı; alet sağlıklı çıktı.

Merkür'e doğru yol alan BepiColombo'daki Birleşik Krallık yapımı X-ışını aleti MIXS, sekiz yıllık yolculuğun ardından uzayda ilk bilimsel gözlemini yaptı. Leicester Üniversitesi'nin açıklamasına göre ekip, Eylül ayında gökyüzünün en parlak X-ışını kaynaklarından biri olan Yengeç Bulutsusu'na bakarak aletin uzaydaki performansını denetledi ve MIXS'in sağlıklı çalıştığını bildirdi.
Zamanlama de dikkat çekici: Leicester'ın duyurusuna göre BepiColombo'nun iki aracı 21 Kasım'da Merkür yörüngesine giriş sürecine başlıyor.
MIXS nedir?
MIXS, Merkür Görüntülemeli X-ışını Spektrometresi anlamına geliyor ve ESA/JAXA ortak görevi BepiColombo'nun iki aracından biri olan Merkür Gezegen Yörünge Aracı'nda (MPO) bulunuyor. Leicester Üniversitesi'nin açıklamasına göre MIXS, bir gezegen bilimi görevinde çalışan ilk görüntülemeli X-ışını teleskobu. Aletin geliştirilmesi Leicester'ın yönettiği, Avrupa çapında bir konsorsiyum tarafından yürütüldü; MIXS görevin Birleşik Krallık liderliğindeki tek bilimsel aleti ve Birleşik Krallık Uzay Ajansı tarafından destekleniyor.
Alet, yüzey kayalarının Güneş'ten gelen yüksek enerjili X-ışınlarıyla uyarılınca yaydığı floresan X-ışınlarını ölçerek Merkür'ün yüzey bileşimini inceleyecek. Bu ölçümde Güneş'in X-ışını şiddetini izleyen SIXS aleti de kullanılacak. MIXS ayrıca gezegenin gece yüzünde manyetosfer parçacıklarının ürettiği X-ışınlarını gözleyerek uzay ortamı ile yüzey arasındaki bağı araştıracak. Hedef, diğer aletlerle birlikte Merkür yüzeyinin atomik bileşimini şimdiye kadarki en ayrıntılı biçimde gösteren küresel bir harita çıkarmak.
Yengeç Bulutsusu neden hedef seçildi?
Dünya'dan 6.500 ışık yılı uzaktaki Yengeç Bulutsusu, iyi tanınan bir astrofiziksel X-ışını kaynağı. Ekip bu sayede MIXS'in uzaydaki performans özelliklerini, aynı aletle 2015'te laboratuvarda yapılan kalibrasyon ölçümleriyle karşılaştırabildi. Bu gözlemler, MIXS'in bir gök kaynağına ilk bakışı oldu.
Bunun bu kadar geç gelmesinin nedeni, aletin yolculuk boyunca uzaya "bakamamış" olması. Leicester'ın açıklamasına göre ekip aleti seyir boyunca izlemişti, ancak MIXS ancak Eylül'de, Merkür Transfer Modülü'nün (MTM) birleşik bilimsel yörünge araçlarından ayrılmasının ardından uzaya bakabildi. Varış aşaması 3 Eylül'de MTM'nin ayrılmasıyla başlamıştı. Ana gözlem dizisi 11-12 Eylül'de, toplam 39 saatlik gözlemle ve uzay aracının 55 yönelim değişikliğiyle gerçekleştirildi.
Sonuçlar ne diyor?
Bulutsunun görüntüsünün detektör üzerinde ne kadar yayıldığını ölçmek, MIXS'in açısal çözünürlüğünü, yani Merkür yüzeyindeki ayrıntıları ne kadar keskin ayırt edebileceğini gösteriyor. Ekip bu değeri 2015'te laboratuvarda ölçülenden biraz daha iyi buldu.
MIXS'in baş araştırmacısı ve Leicester Üniversitesi Uzay Enstitüsü Direktörü Emma Bunce, aletin genel olarak çok iyi çalıştığını söylüyor. Bunce'a göre:
- Görüntülerde, aletin içine istenmeyen görünür ışık sızmasından kaynaklanan "saçak ışık" etkisi yok.
- Seyir sırasında olduğu gibi galaktik kozmik ışınların etkileri sürüyor, ancak ekip bunları anlıyor ve filtreleyebiliyor.
- Güneş optiği aydınlattığında bir miktar kendi kendine floresan görülüyor; Bunce bunun Merkür'ün gündüz yüzü gözlemlerini etkilemeyeceğini belirtiyor.
- Detektör, sekiz yıllık uzay yolculuğunda radyasyondan hasar görmemiş.
Bunce ayrıca ekibin hâlâ incelediği bazı etkiler olduğunu, bunları Merkür'deki devreye alma aşamasında yapılacak optimizasyonlarla ince ayarlamayı beklediklerini ekliyor. Yani ilk bakış umut verici, ama aletin nihai performansı bilim aşamasında netleşecek. Bunce, MIXS teknolojisinin yüzde 80'inin yeni olduğunu da vurguluyor.
İki on yılı aşan emek
MIXS'in bilim insanı Adrian Martindale, göreve 2003'te lisans öğrencisiyken dahil olmuş. Martindale, teleskobu en son Leicester'daki Fizik ve Astronomi Okulu'nun bodrumunda görebildiklerini, bir roket fırlatışından, sekiz yıldan ve 10 milyar kilometrelik yolculuktan sonra aletin hâlâ aynı göründüğünü anlatıyor. Aletin özgün optik tasarımı, Mart 2014'te vefat eden ilk baş araştırmacı Prof. George Fraser'a dayanıyor; Bunce ekibin ilk ışık gözlemlerinde onu andığını söylüyor.
Sırada ne var?
Leicester'ın aktardığı takvime göre birleşik araç 21 Kasım'da Merkür yörüngesine girecek, MPO ile JAXA'nın Mio aracı 9-10 Aralık'ta birbirinden ayrılacak ve bilim aşaması Nisan 2027'de başlayacak. MIXS'in yeni teleskobunun Merkür'ün yüzey kimyasına dair vereceği ilk gerçek bilim verileri bu tarihten sonra bekleniyor.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















