Perseverance'ın Séítah kayaları Mars'ta akışkan bir lav gölüne işaret ediyor
Jezero Krateri'ndeki 4 milyar yıllık Séítah katmanı, Perseverance verilerine göre düşük viskoziteli bir lavın göllenmesiyle oluşmuş olabilir; bu, Mars ve Dünya mantosunun benzerliğine işaret ediyor.

Perseverance gezgini 2021'den beri Jezero Krateri'nde dolaşıyor ve kraterin tabanındaki en ilginç kaya katmanlarından biri olan Séítah oluşumunu yakından görüntüledi. Yaklaşık 4 milyar yıllık bu katmanın nasıl oluştuğu ise bir süredir tartışmalıydı. Communications Earth & Environment dergisinde kabul edilen yeni bir çalışma, gezginin jeokimya ölçümlerinden yola çıkarak Séítah'ın çok akışkan, "ince" bir lavın göllenmesiyle oluştuğunu savunuyor.
Çalışmanın baş yazarı Plancius Research'ten gezegen bilimci Adrian Brown. AGU'nun yayın organı Eos'a konuşan Ekibin sorusu basit: Séítah'ı oluşturan lav ne kadar kolay akıyordu? Cevap, Mars'ın iç yapısı ve geçmişi hakkında beklenenden fazla şey söylüyor.
Séítah neden sürpriz olmuştu?
Séítah, olivin bakımından zengin bir kaya katmanı. Olivin, magmadan erken kristalleşen yeşilimsi bir silikat mineralidir. Önceki çalışmalar bu oluşumun komatiit denen olivince zengin bir kaya türünden yapıldığını göstermişti. Dünya'nın ilk dönemlerinde komatiitler, viskozitesi (akmaya karşı direnci) çok düşük, Eos'taki ifadeyle "neredeyse su gibi" akan lavlardan oluşuyor ve lav gölleri meydana getiriyordu. Mars'ın iç kısmı ise Dünya'dakinden daha soğuk; kuramsal olarak bu, iri olivin kristallerinin oluşmasını zorlaştırıyor. Yani Jezero'daki büyük olivin taneleri beklenmedik bir bulguydu. Mars 2020 görevinin bugüne kadarki en şaşırtıcı keşiflerinden biri olarak da tanımlanıyor.
Viskoziteyi kayanın kimyasından çıkarmak
Ekip, Séítah'ın Dünya'daki komatiitlere ne kadar benzediğini sınamak için viskoziteye odaklandı. Yüksek viskoziteli lavlar araziden yükselen, yığın biçimli yapılar kurar; düşük viskoziteli lavlar ise daha geniş ve düz katmanlar oluşturur. Brown'a göre bu özellik Mars'ta pek incelenmemişti, çünkü elde bu kadar çok jeokimya ölçümü yoktu.
Araştırmacılar, Dünya'daki magma davranışı için geliştirilmiş, kimyasal bileşimi lav akışının viskozitesiyle ilişkilendiren bir modeli Perseverance verilerine uyguladı. Veriler, gezginin üzerindeki PIXL cihazından geldi. PIXL, kaya ve toprakta hangi kimyasal elementlerin bulunduğunu belirleyebilen bir X-ışını spektrometresi. Sonuç: Séítah'ın jeokimyası, Mars yüzeyinde düşük viskoziteli bir akışa işaret ediyor. Makale özetine göre ekip, Séítah'taki olivin kümülatının (magmanın dibine çöken ve birikmiş olivin kristalleri) göllenmiş bir lav akışıyla ilişkili olduğunu öne sürüyor ve bu lav havuzundaki kümülat katmanının göreli derinliğini bir konveksiyon modeliyle kestiriyor.
Kenetlenmiş kristaller ve 200 kilometrelik yol
PIXL'in ek görüntüleri, iri olivin tanelerinin birbirine kenetlenmiş kristaller olduğunu gösterdi. Dünya'da, örneğin Hawai'deki lav göllerinde, böyle kenetlenmiş kristaller lav yüzlerce ya da binlerce yıl boyunca yavaş yavaş soğuyunca oluşuyor. Brown, Séítah'ın da benzer uzun bir sürede soğuyan, düşük viskoziteli bir lav gölünden doğmuş olmasının muhtemel olduğunu söylüyor. Jeokimya verileri ve modele göre bu akış, çıkış ağzından yaklaşık 200 kilometre uzağa kadar ilerlemiş.
Makalenin bir başka karşılaştırması da dikkat çekici: Jezero'nun Noahiyen dönemine ait olivince zengin kayaları, Spirit gezgininin analiz ettiği daha genç Hesperiyen bazaltlarıyla kıyaslanıyor ve Noahiyen örneklerinin akmaya daha yatkın olduğu görülüyor.
Alternatif açıklama ve Dünya ile benzerlik
Séítah için öne sürülen diğer görüş, katmanın yüzeyde akan lavdan değil, iç kesimden yükselip mevcut kaya katmanları arasında kristalleşen erimiş kayadan, yani sokulumdan oluştuğu. Brown'a göre bu doğruysa kayaların yükselip sonradan yüzeye çıkması gerekirdi; bu da Mars'ta aktif levha tektoniği gibi bir mekanizmayı akla getirirdi. Mevcut bilimsel kanıtlar ise Mars'ta levha tektoniğinin etkin olmadığını gösteriyor. Brown, sokulum senaryosunun doğru çıkması hâlinde Mars hakkındaki pek çok kavramın değişeceğini belirtiyor.
Çalışmaya katılmayan, Birleşik Krallık'taki Lancaster Üniversitesi'nden gezegen bilimci Lionel Wilson ise yazarların önerdiği açıklamanın Séítah'taki kayaların birikimini doğru anlatıyor göründüğünü söylüyor. Wilson'a göre sonuç, Dünya ve Mars mantolarının uzun vadeli evriminin çok farklı olmadığını düşündürüyor. Brown da düşük viskoziteli lavların Mars'ın iç kısmının milyarlarca yıl önce oldukça sıcak olması gerektiğini ima ettiğini, bunun gezegeni yaşama daha elverişli kılmış olabileceğini ekliyor.
Sınırlar ve sırada ne var?
Bu bir modelleme çalışması: sonuçlar, Dünya verileriyle kalibre edilmiş bir modelin Mars'a uygulanmasına dayanıyor ve Mars'ın daha düşük çekimi, bugünkü atmosferi ve kabuktaki uçucu madde miktarı lav akışı dinamiklerini Dünya'dakinden farklı kılabiliyor. Yazarlar, olivince zengin birimin sonraki gözlemlerinin ve Mars 2020'nin topladığı örneklerin laboratuvar incelemelerinin bu konuda belirleyici pencere açacağını vurguluyor.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















