Zıplayan kum taneleri Mars'ın gezegen çapındaki toz fırtınalarını açıklayabilir
Aarhus Üniversitesi'nin bülteni, Mars'taki küresel toz fırtınalarının kum ile toz arasındaki dengeye bağlı olabileceğini söylüyor; yeni model fırtınaları kendiliğinden üretti.

Mars'ta birkaç yılda bir gezegenin tamamını saran toz fırtınaları çıkıyor, ama bu fırtınaların neden bazı yıllarda patlayıp bazı yıllarda hiç görülmediği araştırmacıları uzun süredir uğraştırıyor. Geophysical Research Letters dergisinde Haziran 2026'da yayımlanan bir çalışma, cevabın yüzeydeki kum ile toz arasındaki dengede aranabileceğini gösteriyor. Aarhus Üniversitesi'nin 18 Kasım'da duyurduğu bültene göre, bu oranı hesaba katan yeni bir model gezegen çapındaki fırtınaları kendiliğinden üretiyor.
Kum çekiç, toz hedef
Bültenin anlattığına göre mekanizma Dünya'dakine benziyor. Çapı 0,06 ile 2 milimetre arasındaki parçacıklara kum, 0,05 milimetrenin altındakilere toz deniyor. Rüzgâr kum tanelerini yuvarlıyor ve zıplatıyor; tanelerin her inişi yüzeye minik bir çekiç darbesi gibi çarpıyor. Bu çarpma, yüzeye tutunmuş toz parçacıklarını söküyor ve havaya fırlatıyor. Kum taneleri bu sıçrama hareketiyle yalnızca birkaç metre ilerliyor; saltasyon denen bu süreç tozu koparan kıvılcım işini görüyor. Havaya karışan toz ise troposfere kadar yükselip rüzgârla çok uzaklara taşınabiliyor. Bültende verilen örnek, Sahra tozunun Danimarka'ya ulaşması.
Çalışmanın asıl vurgusu oran üzerinde. Araştırmacılardan Jonathan P. Merrison'a göre kum fazla olursa taneler fazla ağır kalıyor ve atmosferde yükselemiyor; hiç kum yoksa da toz yerinden oynatılamıyor. Fırtınanın büyümesi için iki malzemenin de yüzeyde uygun karışımda bulunması gerekiyor.
Aarhus'taki Mars laboratuvarı
Merrison, Aarhus Üniversitesi Fizik ve Astronomi Bölümü'nde dünyada az sayıda örneği bulunan bir laboratuvarı yönetiyor. Binanın altında Mars rüzgârlarını benzeştirebilen iki oda var. Ekip 25 yılı aşkın süredir bu odalarda kum ve toz koyup fanlarla hava üflüyor, toz fırtınasını başlatan rüzgâr hızlarını ve kum-toz oranlarını ölçüyor. Bilim insanlarının bugün Mars iklimini anlamak için kullandığı modellerin büyük bölümü bu deneylere dayanıyor; ancak bültene göre bu modeller küresel fırtınaların nasıl tetiklendiğini şimdiye kadar açıklayamamıştı.
Gelişme, tanımadıkları bir araştırmacıdan gelen e-postayla başlamış. Berlin Freie Üniversitesi'nden Demetrius Ramette, ekibin ölçüp yayımlamadığı bir veri kümesini sormuş. Merrison bu verileri paylaşmış, Ramette de kum-toz oranını modele ekleyerek yeni bir benzetim kurmuş. Makalenin diğer yazarları arasında Lena Noack ve Kerstin Schepanski de var.
Makale ne diyor, ne demiyor?
Bülten "gizem çözüldü" diyor, ama makalenin özeti daha ihtiyatlı bir dil kullanıyor. Özete göre ekip, saltasyon kuramına ve yüzeydeki rüzgâr gerilimi senaryolarına dayanan, hesaplama maliyeti düşük bir çerçeve kurmuş ve dikey toz salınım akısını benzeştirmiş. Modelde yüzeyin toz örtüsünü tanımlayan bir indeks, tozun yerinden kopma eşiği ve salınım verimiyle ilişkilendirilmiş. Sonuçta yüzeydeki toz parçacık boyutlarının coğrafi olarak eşit dağılmamasının, küresel toz olaylarının patlarcasına büyümesini ve yıldan yıla değişmesini anlamak için kilit bir etken olabileceği ortaya çıkmış. Yani bu bir benzetim çalışması; gerçek fırtınaların öngörülmesi için henüz bir sistem sunmuyor.
Neden önemli?
Merrison'a göre güneş enerjisiyle çalışan araçlar toz ve kumla kaplanınca duruyor, iletişim kopuyor. NASA'nın Opportunity gezgini bunun bilinen örneği: Haziran 2018'de başlayan fırtına gezegeni haftalar içinde sarmış, güneş ışığı yüzeye ancak Ekim'de yeniden ulaşmış ve bülten, olayın Opportunity için ölümcül olduğunu belirtiyor. NASA'nın Mars Reconnaissance Orbiter aracındaki MARCI kamerasıyla hazırladığı harita, fırtınanın 6 Haziran 2018'de büyüdüğünü ve ilk kez 1 Haziran'da saptandığını gösteriyor. NASA'ya göre böyle fırtınalar seyrek görülüyor, birden ortaya çıkabiliyor ve haftalarca, hatta aylarca sürebiliyor.
Merrison, fırtınaları önceden kestirebilmenin Mars'ta insanlı görevler için de kaçınılmaz olacağını söylüyor. Daha yakın bir faydayı ise şöyle anlatıyor: Yaklaşan büyük bir fırtına önceden bilinirse gezginler barınılacak bir yere sürülebilir ya da hassas parçalar fırtına geçene kadar kapatılabilir.
Sırada ne var?
Açık soru, modelin gerçek gözlemlerle ne kadar tutacağı. Bülten bu çalışmayı Mars için güvenilir hava tahminine "bir adım" yaklaşmak olarak tanımlıyor; yani tahmin henüz yok. Mars tozunun başka yönlerine ilgi duyanlar için daha önce Perseverance'ın Mars tozunu ölçmesini ve Stanford'ın Dünya ve Mars kumullarında kum tanesi boyu ile rüzgâr hızı arasında bulduğu ilişkiyi yazmıştık.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















