ESA yedi uydulu Plasma Observatory'yi seçti: Dünya'nın manyetik kalkanı incelenecek
ESA üye ülkeleri bir sonraki orta sınıf bilim görevi olarak Plasma Observatory'yi seçti; yedi uzay aracı Güneş enerjisinin manyetosferdeki yolculuğunu eş zamanlı izleyecek.

Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) üye ülkeleri, ajansın bir sonraki orta sınıf bilim görevini seçti: Plasma Observatory. ESA'nın 19 Kasım'daki duyurusuna göre yedi eşgüdümlü uzay aracından oluşacak görev, Güneş'ten gelen enerjinin Dünya'nın manyetik kalkanı içinde nasıl taşındığını ilk kez farklı uzaklık ve zaman ölçeklerinde birlikte izleyecek.
Plasma Observatory, ESA'nın bilim programındaki M7 yuvasını dolduruyor. ESA, öngörülen fırlatma zamanını 2030'ların sonu olarak veriyor; görev bu aşamada henüz inşa edilmiyor, resmî "benimseme" aşamasına ve ardından yapım sürecine geçecek.
Plazma nedir, neden izlenmeli?
Plazma, katı, sıvı ve gazdan sonra maddenin dördüncü hâli: yüklü parçacıklardan oluşan, elektrik ve manyetik alanlara güçlü tepki veren iyonize bir gaz. ESA'ya göre görünür evrenin yüzde 99'undan fazlası plazmadır; Güneş ve yıldızlar da, gezegenlerarası uzay da buna dahildir. Plazmadaki enerji aktarımı, güneş fırtınalarından şok dalgalarına, kutup ışıklarından manyetik patlamalara kadar pek çok olayı yönetiyor.
Güneş'ten sürekli esen plazma akışına güneş rüzgârı deniyor. Rüzgâr Dünya'ya ulaşınca gezegenin manyetik alanıyla karşılaşıyor; bu alan etkinin büyük bölümünü bizden uzak tutuyor. En güçlü etkileşimler kutup ışıklarına, daha uç durumlarda ise uydularda ve elektrik şebekelerinde arızalara yol açabiliyor.
Yedi uzay aracı neyi değiştirecek?
ESA'nın açıklamasına göre önceki görevler, özellikle ESA'nın dört uydudan oluşan Cluster takımı, güneş rüzgârı plazmasının Dünya'nın manyetik ortamıyla birkaç kilometreden on binlerce kilometreye uzanan ölçeklerde ve milisaniyelerden dakikalara varan zaman aralıklarında etkileştiğini ortaya koydu. Ancak Cluster aynı anda yalnızca tek bir uzay ve zaman ölçeğine bakabiliyordu.
Plasma Observatory'nin çalışma bilimcisi ESA'dan Matt Taylor'a göre yedi noktada eş zamanlı manyetik alan, elektrik alan ve parçacık ölçümleri, küçük ve hızlı olayların manyetosferin ana bölgelerindeki çok daha büyük değişimlerle nasıl bağlandığını gösterecek. Taylor bunu hem ince ayrıntıyı hem de büyük resmi aynı anda görmeye benzetiyor. Manyetosfer, yani Dünya'nın manyetik "baloncuğu", plazma olaylarının çoğunu barındıran, çalışması en kolay doğal laboratuvar olarak görülüyor.
Bu bulgular yalnızca Dünya çevresiyle sınırlı kalmayacak. Taylor, aynı fiziğin Güneş Sistemi'nin başka yerlerinde ve uzay araçlarının doğrudan gidemediği öteki yıldızların çevresinde de işlediğini, dolayısıyla elde edilecek bilginin oralardaki olayları yorumlamaya da yarayacağını söylüyor. ESA Bilim Direktörü Carole Mundell ise görevi, Cluster'ın başarılarının üzerine kurulan ve Avrupa'nın güneş-Dünya fiziğindeki (helyofizik) liderliğini sonraki on yıla taşıyacak bir adım olarak tanımlıyor.
Seçim nasıl yürüdü?
Süreç Aralık 2021'de M7 yuvası için açılan çağrıyla başladı. ESA'ya göre gelen 27 öneriden Kasım 2022'de beş kavram kaldı. Ocak-Eylül 2023 arasındaki "Faz 0" çalışmalarının ardından aday sayısı üçe indi; bu üç aday yaklaşık 2,5 yıl süren rekabetçi bir "Faz A" çalışmasından geçti. Haziran 2026'da ESA, Plasma Observatory'nin seçilmesini Bilim Programı Komitesi'ne önerdi, komite de 19 Kasım'daki toplantısında kararı verdi. Komite, ESA'nın 23 üye ülkesinin temsilcilerinden oluşuyor ve her ülkenin eşit söz hakkı var.
M7, ESA'nın "Voyage 2050" planının ilk görevi olacak. Hâlihazırda işleyen orta sınıf görevler Solar Orbiter ve Euclid; Plato, Ariel ve Envision ise hazırlık aşamasında.
Sıradaki adaylar: M8 ve F3
ESA aynı gün bir sonraki orta sınıf (M8) ve hızlı sınıf (F3) görev yuvaları için adayları da daralttı. M8 için dört aday kaldı: cüce gezegen Ceres'in okyanus dünyası olma ihtimalini ve yaşanabilirliğini yörünge aracı ve küçük bir iniş aracıyla inceleyecek CALICO+; kozmik mikrodalga artalanındaki spektral bozulmaları ölçecek FOSSIL; ilkel bir D tipi Dünya'ya yakın asteroitten örnek getirecek PRIAMOS; güneş patlamalarındaki manyetik yeniden bağlanmayı ve parçacık hızlanmasını inceleyecek SPARK.
F3 için üç aday var: geçici ve çoklu haberci astrofiziği için gama ışını gözlemevi GRINTA, kütleli yıldızların morötesi tayfını inceleyecek MUSTI ve yakındaki yıldızlarla yerel yıldızlararası ortamın aşırı morötesi tayfına bakacak SIRIUS. Yedi adayın hepsi 2027 boyunca ilk çalışmalardan geçecek. Hızlı sınıf görevin yaklaşık bir yıl içinde, orta sınıf görevin ise 2030'da seçilmesi bekleniyor.
Açık kalan sorular
Plasma Observatory henüz kâğıt üzerinde bir görev: ayrıntılı tasarım, maliyet ve takvim, benimseme aşaması ve sanayi sözleşmeleriyle netleşecek. ESA'nın verdiği 2030'ların sonu fırlatma tarihi de "geçici" olarak belirtiliyor. Yine de yedi aracın aynı anda ölçüm yapması, plazma fiziğinde on yıllardır cevaplanamayan bir soruyu, yani küçük ölçekli süreçlerin büyük ölçekli değişimlere nasıl dönüştüğünü ilk kez doğrudan sınama imkânı veriyor.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















