Ölmekte olan yıldızda son termal darbenin izi: ALMA dev bir gaz halkası ve kum saati buldu
ALMA, 12.000 ışık yılı uzaktaki IRAS 06530-0213 çevresinde yıldızın son termal darbesinden kalan dev bir gaz halkası ve yeni oluşan kum saati biçimli bir bulutsu görüntüledi.

Güneş benzeri yıldızlar ömürlerinin sonunda sessizce sönmez. Önce kırmızı devlere dönüşür, dış katmanlarını uzaya savurur ve geriye gezegenimsi bulutsu denen, parlak ve çoğu zaman heykel gibi biçimlenmiş bir gaz bulutu bırakır. Bu dönüşümün yalnızca birkaç bin yıl sürdüğü düşünülüyor; bir yıldızın yaşamı içinde göz açıp kapayacak kadar kısa bir süre. Bu yüzden olayı tam ortasında yakalamak çok nadir. NASA'nın Jet Propulsion Laboratory'sinden (JPL) bir ekip, ALMA radyo teleskop dizisiyle IRAS 06530-0213 adlı yıldızda bunu yaptığını bildiriyor.
Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi'nin (NRAO) duyurduğu ve The Astrophysical Journal'da yayımlanan çalışmaya göre, Tekboynuz (Monoceros) takımyıldızı yönünde yaklaşık 12.000 ışık yılı uzaktaki yıldızın çevresinde dev bir gaz halkası var. Halka, yıldızın son termal darbesinden kalma donmuş bir iz gibi görünüyor ve içinde yeni yeni biçimlenen, kum saati şeklinde bir bulutsuyu çevreliyor. Çalışmanın başyazarı JPL'den Raghvendra Sahai, ekibin gördüğünü "yıldızın ölüm çırpınışlarının gerçek zamanlı bir anlık görüntüsü" diye anlatıyor.
Gazda donmuş bir kalp atışı
Ömrünün son evrelerinde böyle bir yıldız, çekirdeğinin çevresindeki kabuklarda hidrojen ve helyum yakar. Zaman zaman helyum kabuğu alevlenir; astronomların termal darbe dediği bu kısa süreli nükleer yanma patlaması yıldızı sarsar ve maddeyi uzaya fırlatır. Kuramcılar bu darbelerin geride gaz kabukları bıraktığını uzun zamandır öngörüyordu, benzer kabuklar başka yaşlı yıldızların çevresinde de görülmüştü. Ancak nihai dönüşümüne çoktan başlamış bir yıldızın çevresinde böyle bir kabuk daha önce gözlenmemişti.
ALMA, IRAS 06530'un çevresinde gökyüzünde yaklaşık yarım ışık yılı genişliğinde bir halka gibi görünen ince, küresel bir gaz kabuğu buldu. Gazın dışa doğru hızı ölçülerek kabuğun yaklaşık 6.500 yıl önce savrulduğu tahmin edildi. Ekibe göre bu, bu tür bir yıldız son evresine girmeden önceki son termal darbenin ilk doğrudan kanıtı. Sahai, daha önce çoğunlukla kuramsal modellerden çıkarılan bir olayın fiziksel bir anlık görüntüsüne baktıklarını söylüyor.
Darbeden sonra ne oldu?
Görüntüler hikâyenin devamını da gösteriyor. Darbenin ardından yıldızın kütle kaybı yaklaşık 2.000 yıl boyunca azaldı. Sonraki yaklaşık 1.000 yıl içinde ise kütle kaybı yeniden keskin biçimde arttı ve yıldız, şimdi yıldızın çevresinde kıvrımlı filamentler yumağı olarak görünen kalın, topaklı bir gaz kabuğu döktü. Bunun içinde yıldız, çift kutuplu (kum saati biçimli) bir bulutsu ve orta kuşağında yoğun bir gaz simidi oyup çıkarmaya başladı. Ekibin tahminine göre bu en genç yapılar son 700 yıl kadar içinde oluştu; yani yıldız kırmızı dev evresinden, astronomik ölçekte çok yakın bir zamanda çıktı. Makalenin özetinde, filamentli bölgedeki moleküler gaz kütlesinin Güneş kütlesinin yaklaşık 0,12 ile 0,25 katı olduğu belirtiliyor.
Yıldızın son on binlerce yıllık kütle kaybı da iz bırakmış: eğri filamentler bir sarmal desenin parçası gibi görünüyor. Bu tür sarmallar genellikle ölmekte olan yıldızın çevresinde dönen, görünmeyen bir eşlik yıldızına bağlanır; eşlik yıldızı, dışarı akan gazı dans eder gibi karıştırır.
İki bulgu tabloyu karmaşıklaştırıyor
Birincisi kimyasal parmak izi. İzotoplar, bir elementin biraz farklı ağırlıktaki biçimleridir. Yıldıza yakın yoğun gazda ekip, karbon, oksijen ve azotun nadir, ağır biçimlerini beklenenden fazla buldu. Makaleye göre simidin içeriği Güneş'e kıyasla karbon-13 ve oksijen-17 bakımından belirgin, azot-15 bakımından ise ılımlı biçimde zenginleşmiş durumda. Bu örüntü, bu tür yıldızların elementleri nasıl üretip karıştırdığını anlatan standart modellerle uyuşmuyor. Benzer izler birkaç başka tuhaf nesnede de görülmüş ve bazı araştırmacılar bunları patlayıcı nükleer yanma tutuşmalarına bağlamıştı.
İkincisi, olmayan bir disk. Eşlik yıldızı bulunduğu bilinen diğer ölmekte olan yıldızlar genellikle çevrelerinde kompakt bir toz diski taşır; bu diskler, gezegenlerin doğduğu disklerin minyatür bir benzeri ve eşlikten madde aktarımının dolaylı kanıtıdır. Kum saati biçimli bulutsuları şekillendiren jetleri de genellikle bu mekanizma açıklar. ALMA ise IRAS 06530'un çevresinde böyle bir disk görmüyor. Orada bir disk olsaydı bile, Kırmızı Dikdörtgen gibi iyi bilinen örneklerdekinden 50 kattan fazla sönük olurdu. Olası bir açıklama, kısa ömürlü bir diskin kısa süreli, yüksek hızlı jetler üretip kum saatinin biçimlenmesine yardım ettikten sonra kaybolmuş olması.
Sınırlar ve sırada ne var
Çalışma, yıldızın ilerideki evrimini değil, bugünkü yapısını ve yakın geçmişini haritalıyor. Eşlik yıldızı hipotezi sarmal desenle uyumlu ama doğrudan görülmüş değil; diskin yokluğu da onu çürütmüyor, yalnızca daha karmaşık bir senaryoyu gerektiriyor. Makaleye göre yıldızın parlaklığından ve kopuk kabuğun yaşından, kırmızı dev iken kütlesinin Güneş'in yaklaşık 1,6 ile 3,4 katı olduğu çıkarılıyor. İzotop anomalisinin kaynağı ise açık bir soru olarak duruyor.
Aynı nesne başka teleskoplarla da inceleniyor. Ağustos 2025'te arXiv'e konan ve NOEMA dizisiyle yapılan ayrı bir çalışma, karbon monoksit görüntülerinde küresel bir halenin ve varil biçimli bir simidin bulunduğunu, son termal darbenin de yaklaşık 6.500 yıl önce yaşandığını bildirmişti; yani iki bağımsız gözlem benzer bir zaman çizelgesine işaret ediyor. Kapaktaki görsel IRAS 06530'a değil, benzer bir kum saati biçimini gösteren başka bir nesneye, Hubble'ın görüntülediği MyCn 18'e ait. Sahai, ölmekte olan yıldızların sık sık gizli eşlikler barındırdığını ve dışarı attıkları maddeyi basit küreler yerine karmaşık biçimlere soktuğunu, IRAS 06530'un ise bu açıklamanın sanıldığı kadar düzgün olmadığını gösterdiğini söylüyor. Gelecekteki gözlemlerin, gerçekten bir eşlik yıldızı olup olmadığını ve izotop zenginleşmesinin nereden geldiğini netleştirmesi bekleniyor.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















