Artemis II mürettebatı Ay'a çarpan göktaşlarının ışığını tablete işledi

NASA'nın yayımladığı bir ekran görüntüsü, insanlığın yarım asır sonra Ay'a yaptığı ilk yolculuğun bilimsel yanına küçük ama çarpıcı bir pencere açıyor. Artemis II mürettebatından birinin tabletinden alınan görüntüde, Güneş'in önünü kapatan karanlık bir Ay canlandırması ve üzerinde astronotların el yazısıyla düştüğü renkli notlar yer alıyor. İşaretler, mürettebatın gözüyle gördüğü beş sönük ışık çakmasının yerini gösteriyor: Bunlar, Ay yüzeyine çarpan kaya parçalarının anlık parıltıları.

Tabletteki renkli notlar

Görüntü 6 Nisan 2026 tarihli. NASA astronotları Reid Wiseman ve Victor Glover ile Kanada Uzay Ajansı astronotu Jeremy Hansen, çakmaları gözlemleyip konumlarını tablet üzerindeki not uygulamasıyla işaretledi. Her astronot farklı bir renk kullandı: Wiseman mavi, Glover yeşil, Hansen kırmızı; mor renk genel notlar için ayrıldı. Wiseman'ın notuna göre çarpmaların üçü, tutulma başladıktan yaklaşık 10 dakika sonra görüldü. Astronotlar o sırada Ay'dan yaklaşık 74.000 kilometre uzaktaki Orion kapsülündeydi.

Mürettebat, çakmaları "iğne ucu" büyüklüğünde, son derece sönük parıltılar olarak tarif etti. Uçuş sırasındaki ilk anlatımlarda altı çakmadan söz edilmiş, Wiseman ile Hansen'in en az dördünü gördüğü aktarılmıştı; tablet notlarında ise toplam beş çakma işaretli.

Tutulma neden fırsattı?

Ay'a çarpan göktaşları, saniyede kilometrelerce hızla yüzeye çarptığında kısa süreli bir ışık patlaması üretir. Ancak bu parıltılar çok sönük olduğundan, Güneş ışığıyla aydınlanan yüzeyde neredeyse hiç görülmez. Yerden yapılan gözlemler bu nedenle genellikle Ay'ın karanlık tarafına odaklanır. Artemis II ise eşsiz bir olanak yakaladı: Orion, Ay'ın arkasından geçerken Ay'ın Güneş'i tamamen örttüğü bir konuma geldi ve mürettebat Dünya'dan görülemeyen bir tam Güneş tutulması yaşadı. Ay'ın karanlıkta kaldığı bu süre, çakmaları gözle izlemek için ideal bir ortam sağladı. Mürettebat aynı sırada Güneş'in normalde görülemeyen dış atmosferini, yani tacı da izledi; astronotlar ayrıca gökyüzünde büyük olasılıkla Venüs, Mars ve Satürn olan gezegenleri gördüklerini bildirdi.

Görev bilim insanları mürettebatın çakma görmesini umuyordu, ancak bunun ne kadar kolay olacağını bilmiyordu. Houston'daki bilim ekibinin, astronotların çakmaları anlattığı anlarda sevinç çığlıkları attığı aktarıldı. Aynı saatlerde Dünya'dan Ay'ı izleyen gönüllü gözlemcilerin verileri, farklı noktalardan yapılan gözlemlerin karşılaştırılmasına da olanak tanıyabilir.

Artemis II'ye kısa bakış

Artemis II, 1-10 Nisan 2026 tarihleri arasında dört astronotu Ay'ın çevresine götürüp geri getirdi. Mürettebatın dördüncü üyesi NASA astronotu Christina Koch'tu. Görev, 1972'deki Apollo 17'den bu yana Ay'a giden ilk insanlı uçuştu. Orion kapsülü, 6 Nisan'daki Ay yakın geçişi sırasında Dünya'dan 406.771 kilometre uzaklığa ulaşarak 1970'te Apollo 13'ün kırdığı rekoru yaklaşık 6.600 kilometre farkla geride bıraktı ve insanların Dünya'dan en çok uzaklaştığı nokta oldu. Ay yüzeyine en yakın geçiş yaklaşık 6.500 kilometre yükseklikte gerçekleşti.

Yakın geçiş sırasında mürettebat Ay'ın üçte ikisinden fazlasını gözlemledi. Ay'ın yakın ve uzak yüzleri arasındaki geçiş bölgesinde yer alan, yaklaşık 950 kilometre genişliğindeki Orientale havzası en dikkat çekici hedeflerden biriydi. Kapsül 10 Nisan'da San Diego açıklarında Pasifik Okyanusu'na indi ve mürettebat ABD Donanması gemisi tarafından kurtarıldı.

Veriler herkese açık

NASA, görevden 12.217 fotoğrafı 4 Mayıs'ta yayımlamıştı. Artemis II Ay bilimi ekibinin hazırladığı ve hakem değerlendirmesinden geçen tam veri arşivi ise Ekim ayında NASA'nın Gezegen Veri Sistemi (PDS) üzerinden kullanıma sunuldu. Arşivde el kameralarıyla ve araç üzerindeki kameralarla çekilen bilimsel görüntüler, bunlara ait üst veriler, türetilmiş veri ürünleri ve mürettebatın gözlemlerini anlattığı ses kayıtları yer alıyor. Veriler, 7 Ekim'deki Ay Yüzeyi Bilimi Çalıştayı oturumunda bilim topluluğuna tanıtıldı.

Neden önemli?

Çarpma çakmaları, Ay'a ne sıklıkta ve hangi büyüklükte cisimlerin çarptığını anlamak için önemli bir veri kaynağı. Bu bilgi, ileride Ay yüzeyinde uzun süre kalacak astronotlar ve kurulacak tesisler için göktaşı riskinin hesaplanmasında doğrudan kullanılacak. Artemis II'nin gözlemleri, eğitimli insan gözünün derin uzayda bile özgün bilimsel veri toplayabileceğini de gösterdi.

Kısaca

• Artemis II mürettebatı, tutulma sırasında Ay'daki beş çarpma çakmasını tablete işaretledi.
• Gözlem, Ay'dan yaklaşık 74.000 kilometre uzaktaki Orion'dan yapıldı.
• Görev, insanların Dünya'dan en çok uzaklaştığı rekoru 406.771 kilometreye taşıdı.
• Görevin tüm Ay bilimi verisi Gezegen Veri Sistemi üzerinden erişime açıldı.