21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bilim ve Astrofizik

Webb, büyük gökadalarda soğuk gaz akıntılarını sönmeyle ilişkilendirdi: 'kozmik öğle' derlemesi

Davies ve Belli'nin derlemesine göre Webb'in sodyum izleri, kozmik öğle çağındaki büyük gökadaların yüzde 25-50'sinde nötr gaz akıntısı gösteriyor; hızlı sönme bu akıntılarla ilişkili.

Bilim ve AstrofizikarXiv
Webb, büyük gökadalarda soğuk gaz akıntılarını sönmeyle ilişkilendirdi: 'kozmik öğle' derlemesi

Genç evrenin en verimli yıldız fabrikaları, belli bir noktada neden susuyor? Swinburne Teknoloji Üniversitesi'nden Rebecca Davies ile Bologna Üniversitesi'nden Sirio Belli, Ekim 2026'da arXiv'e yükledikleri bir derlemede James Webb Uzay Teleskobu'nun bu soruya getirdiği yanıtları topladı. Makalenin ana mesajı şu: Büyük gökadalarda soğuk gazı dışarı savuran akıntılar sanılandan yaygın ve bu akıntılar, yıldız oluşumunun aniden durmasıyla ilişkili görünüyor.

Derleme, "kozmik öğle" denen dönemi, yani kırmızıya kayma değerinin yaklaşık 2 olduğu, gökadaların yıldız doğurmada zirveye çıktığı çağı ele alıyor. Yazarlar, önceki yıllarda yıldız oluşumunu bastırdığı düşünülen mekanizmalar arasında aktif gökada çekirdeklerinin (merkezdeki süper kütleli kara deliğin madde yuttuğu evre) gazı dışarı atmasını öne çıkarıyor. Ancak makalenin vurguladığı gibi, akıntılarla sönmenin doğrudan bağlantısı onlarca yıl boyunca gözlemle gösterilememişti.

Soğuk gazı izlemenin yolu: sodyum soğurması

Webb'den önce uzak gökadalardaki rüzgârlar çoğunlukla sıcak, iyonlaşmış gaz üzerinden ölçülüyordu. Oysa yazarlara göre, dışarı atılan kütlenin büyük bölümü daha soğuk, nötr gazda duruyor. Webb'in NIRSpec cihazı bu gazı, sodyumun "Na I D" çizgisindeki mavi yöne kaymış soğurma izinden yakalıyor. Gaz bize doğru geliyorsa çizgi mavi tarafa kayıyor; ışığın önüne giren bu gaz perdesi, rüzgârın varlığının imzası oluyor. Yıldız oluşum geçmişi ise Balmer soğurma çizgilerinden okunuyor: güçlü Balmer çizgileri, gökadanın birkaç yüz milyon yıl önce yoğun bir yıldız patlaması yaşayıp sonra hızla söndüğüne işaret ediyor.

Derlemenin merkezindeki veri seti, Webb'in birinci gözlem döneminde yürütülen Blue Jay programı (GO 1810). Program, 1,7 ile 3,5 arasındaki kırmızıya kaymada, kütleye göre seçilmiş 150 gökadayı hedefledi. Makaleye göre Güneş kütlesinin on milyar katından ağır gökadaların yaklaşık yarısında güçlü Na I D soğurması görüldü; bunların yarısı gökadanın kendi hızına göre en az 100 km/sn mavi kaymış, yani gerçek bir çıkış akıntısı. Geri kalan yüzde 39'u gökadanın kendi hızıyla uyumlu. Nötr gaz çıkış hızları 200-1000 km/sn aralığında ölçülmüş; bu, çoğunlukla gökadanın kaçış hızından düşük ya da ona yakın bir değer.

Sönmeyle ilişki ne kadar güçlü?

Makale, nötr akıntıların kütlesi yüksek gökadaların yüzde 25-50'sinde görüldüğünü ve bunun yıldız oluşum hızına bağlı olmadığını bildiriyor. Daha ilginç olan, sönme zamanıyla ilişki. Blue Jay örnekleminde son 500 milyon yılda sönmüş gökadaların yüzde 75'inde nötr akıntı bulunmuş; daha yaşlı sönük gökadaların hiçbirinde bulunmamış. Kırmızıya kayması 3-4 dolayındaki EXCELS ve DeepDive örneklemlerinde ise son 500 milyon yılda sönmüş gökadaların yüzde 23-30'unda nötr akıntı görülmüş; daha yaşlı olanlarda görülmemiş. Yazarlar, son 300 milyon-1 milyar yıl içinde yıldız oluşumu hızla düşmüş ve kütle yükleme çarpanı (dışarı atılan gaz kütlesinin yıldız oluşum hızına oranı) 1-10 ya da üstünde olan akıntılar gösteren birkaç gökadayı, AGN kaynaklı gaz atımının hızlı sönmeye yol açtığına dair şimdiye kadarki en doğrudan gözlemsel kanıt olarak değerlendiriyor.

Akıntıların kaynağı için yazarlar, yıldız oluşumu zayıf gökadalarda kara delik etkinliğini işaret eden izlere dikkat çekiyor: bu gökadalardaki iyonlaşmış akıntılar sıklıkla 800-1000 km/sn'ye ulaşıyor; yıldız oluşumunun sürdürdüğü tipik rüzgârlar ise 300-600 km/sn düzeyinde kalıyor. Çoğu durumda süpernovaların sağlayabileceği enerji gözlenen akıntıları açıklamaya yetmiyor, tespit edilen aktif çekirdekler ise gereken enerjiyi sağlayabiliyor.

Gaz gerçekten gökadadan ayrılıyor mu?

Nötr gaz, atılan kütlenin büyük kısmını taşıyor ama çoğu durumda halonun kaçış hızının altında ilerliyor. Dolayısıyla bu gazın bir bölümü "gökada çeşmesi" gibi geri düşebilir. Sönmüş gökadalarda hâlâ soğuk gaz kalıntıları ve gaz girişi izleri bulunması da, gökadaları uzun vadede sönük tutmak için AGN ısıtması gibi başka geri besleme süreçlerinin gerektiğine işaret ediyor.

Yazarlar belirsizlikleri de açıkça yazıyor. Nötr akıntı hızı ölçümleri için sodyumun bolluğu, nötr oranı ve toza tutunma miktarı hakkında varsayım gerekiyor; çıkış akıntısının geometrisi de zayıf kısıtlı. Akıntıların gökada merkezinden uzaklığına dair tahminler 1 kpc ile 40 kpc arasında değişiyor, bu da kütle akış oranı ölçümlerini ciddi biçimde belirsiz kılıyor. Ayrıca sodyum çizgisi, kullanılan cihazın çözünürlüğü (R yaklaşık 1000) nedeniyle yalnızca yeterince hızlı akıntıları ayırt edebiliyor; daha yavaş ve eski akıntılar gözden kaçabilir.

Sırada ne var?

Derleme, Webb ile aynı türden nötr akıntıların daha da uzaktaki sönük gökadalarda, kırmızıya kayması yaklaşık 4 ve 7 olan iki örnekte de bulunduğunu hatırlatıyor. Yazarlar, evrenin en erken büyük sönük gökadalarının nasıl oluştuğunu anlamak için bu çağlarda daha geniş örneklemlerin ve daha yüksek spektral çözünürlüğün gerektiğini belirtiyor. Makale ayrıca, yıldız patlamalarıyla güçlü akıntılar arasındaki ilişkiyi belirlemek için daha büyük gökada örneklerinin ve daha yüksek spektral çözünürlüğün gerektiğini belirtiyor; şu an bu ilişkiyi ayırt etmek ölçüm belirsizlikleri yüzünden zor.

Bu haberi nasıl buldunuz?

İlk oyu siz verin

Google'da haber kaynağınızı Uzay Gündem olarak seçmek için tıklayın

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar okurlarımıza aittir. Hakaret, nefret söylemi ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.

İlgili haberler

  1. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi
  2. Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı
  3. δ Scuti yıldızı KIC 4737720'nin baskın titreşimi yıllar içinde el değiştirdi
  4. Venüs'te flor, geçmişteki suyun izini silinmekten kurtarmış olabilir
  5. Perseverance'ın Séítah kayaları Mars'ta akışkan bir lav gölüne işaret ediyor
  6. Ölmekte olan yıldızda son termal darbenin izi: ALMA dev bir gaz halkası ve kum saati buldu

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi
  6. NASA'nın saha ekibi Arizona'da krater, lav mağarası ve kül tarlasında Ay ile Mars'a hazırlandı

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Son yorumlar

  1. Ay'a iniş yeri seçiminde yapay zekâ: Ohio State'ten LUMINA görev planlamacılarına yardım edecekosman çelebi: Genç araştımacı fizikçi ve yapay zeka doktora öğrencisi Gökçe İnal'ı bu değerli çalışmalarından dolayı kalben…

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  4. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce
  5. Xavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsündeXavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsünde20 saat önce

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar