21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bilim ve Astrofizik

SN Ares'in dönüşü 70 yılı aşacak: Webb'in yakaladığı mercekli süpernova Tip IIb çıktı

JWST'nin kütleçekim merceği sayesinde yakaladığı SN Ares, kırmızıya kayması 1,276 olan bir Tip IIb süpernova. İki görüntüsünün Dünya'ya ulaşması yaklaşık 70 yıl sürecek.

Bilim ve AstrofizikarXiv
SN Ares'in dönüşü 70 yılı aşacak: Webb'in yakaladığı mercekli süpernova Tip IIb çıktı

Space Telescope Science Institute (STScI) ekibinin 23 Ekim'de arXiv'e yüklediği keşif makalesine göre, JWST ile bulunan mercekli süpernova SN Ares bir Tip IIb süpernova ve patlamanın iki yeni görüntüsünün Dünya'ya ulaşması en az yaklaşık 70 yıl sürecek. Makale henüz hakem değerlendirmesinden geçmedi; Astrophysical Journal'a gönderildiği belirtiliyor.

Ares, MACS J0308.9+2645 galaksi kümesinin arkasındaki, kırmızıya kayması 1,276 olan bir galakside patladı. Işığı yaklaşık 8,8 milyar yıl önce yola çıktı. Kümenin kütleçekimi bu ışığı bükerek konak galaksinin üç ayrı görüntüsünü oluşturuyor; süpernova bunlardan birinde, parlak bir ön plan yıldızının hemen yakınında görüldü.

Ağustos 2025'te keşif

Süpernovayı, 60 zengin galaksi kümesini JWST ile tarayan VENUS programı 23 Ağustos 2025'te NIRCam görüntülerinde fark etti. Aynı alan 4 Şubat 2025'te, patlamadan önce de görüntülenmişti; bu eski kareler şablon olarak kullanılıp karşılaştırmayla yeni parlayan nokta ayıklandı. Ardından onaylanan ek bir JWST gözlem zamanıyla 23 Eylül 2025'te yeniden görüntü ve NIRSpec tayfı alındı; tayf toplam 4.012 saniyelik pozlamayla elde edildi.

Neden Tip IIb?

Tayfta helyum çizgileri ile hidrojen çizgileri (H-alfa ve Pa-beta) birlikte görünüyor. Tip IIb, patlamadan önce hidrojen zarfının büyük kısmını yitirmiş, geriye yalnızca ince bir hidrojen tabakası kalmış devasa yıldızların süpernovasıdır. Hidrojenin görülmesi Ares'i hidrojensiz Tip Ib/c'lerden ayırıyor; helyum çizgilerinin hidrojene oranla güçlü olması ise sıradan Tip II'lerden ayırıyor. Makalenin yazarları bunu şimdiye dek tayfı alınarak tanımlanmış, kırmızıya kayması en yüksek Tip IIb olarak niteliyor.

Tayfın alındığı an, ışık eğrisi karşılaştırmalarına göre maksimum parlaklığın yaklaşık 34 gün (süpernovanın kendi çerçevesinde; olası sapma +10/−9 gün) sonrasına denk geliyor. En yakın yerel benzer 1993J süpernovası; 2011dh ve 2011fu da karşılaştırmada kullanıldı. Bu üçünün de çift yıldız sisteminden doğduğu gösterildiği için ekip, Ares'in de büyük olasılıkla çok yıldızlı bir sistemden geldiğini düşünüyor. Konak galaksinin ışığının tayfa karıştığı ve bunun hidrojen çizgisinin yorumunu belirsizleştirdiği de makalede açıkça belirtiliyor.

Üç ayrı kütle modeli, aynı sonuç

Gökbilimciler kümenin kütle dağılımını üç bağımsız modelle (Lenstool, glafic ve AstroLensPy) çıkardı. Lenstool modeli, 15 farklı kaynak ailesine ait 48 çoklu görüntüyle sınırlandırılmış. Bu modele göre bugün gördüğümüz, Ares'in üç varışından ilki. Evrenin genişleme hızı için 70 km/s/Mpc varsayıldığında ikinci görüntü 70, üçüncüsü 73 yıl (her ikisinde ±1) sonra gelecek; büyütmeler yaklaşık 4,9 ve 1,5 kat. Genişleme hızı değerindeki 3 birimlik bir fark, gecikmeleri kabaca 5 yıl oynatıyor. Yani gerçek tarih, hem kütle modeline hem de genişleme hızına bağlı.

Ocak 2026'da STScI ve VENUS ekibi, Ares için yaklaşık 60 yıllık bir gecikmeden söz etmişti. Keşif makalesi bu tahmini, yeni JWST verileriyle kurulan modellere dayanarak en az yaklaşık 70 yıla taşıyor. Yazarlara göre bu, bilinen mercekli süpernova sistemleri arasındaki en uzun öngörülen gecikme. Farklı bir kümenin arkasındaki Athena süpernovası ise çok daha kısa gecikmeyle bekleniyor; onu Hubble'ın 200 bininci turu yazımızda anlattık.

Evrenin genişleme hızı için 70 yıllık deney

İki görüntü arasındaki zaman farkı, ışığın izlediği yolların geometrisine bağlı olduğundan, genişleme hızı H0 için doğrudan bir ölçü veriyor; bu yönteme zaman gecikmesi kozmografisi deniyor. Makaleye göre şimdiye kadar yalnızca dört mercekli süpernova (Refsdal, H0pe, Encore ve 2025wny) bu amaçla kullanıldı ve ölçülen değerler, evrenin genişleme hızına dair süren gerilimin her iki ucunu da kapsıyor. Ares'in uzun gecikmesi, ileride çok hassas bir ölçüm yapma ihtimali anlamına geliyor, ancak bu ölçüm yeni nesil teleskoplarla özel bir izleme kampanyası gerektirecek.

Sırada ne var?

Ekip, 2027 başında JWST'nin NIRSpec çoklu nesne modu ile kümeyi yeniden gözlemeyi planlıyor. Bu gözlem hem çoklu görüntü sistemlerinin kırmızıya kaymalarını sıkılaştıracak, hem de süpernova sönünce konak galaksinin tayfını alıp Ares'in tayfından çıkarmaya izin verecek. Böylece hem gecikme ve büyütme tahminleri keskinleşecek, hem de hidrojen çizgisinin ne kadarının gerçekten süpernovadan geldiği netleşecek. Süpernovanın tepe parlaklığı yerel Tip IIb'lerin aralığına uyduğu için olağandışı bir patlama olduğunu varsaymaya gerek yok; asıl farkı, onu yalnızca kütleçekim merceğinin büyütmesi sayesinde bu kadar ayrıntılı görebilmemiz yaratıyor.

Bu haberi nasıl buldunuz?

İlk oyu siz verin

Google'da haber kaynağınızı Uzay Gündem olarak seçmek için tıklayın

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar okurlarımıza aittir. Hakaret, nefret söylemi ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.

İlgili haberler

  1. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi
  2. Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı
  3. δ Scuti yıldızı KIC 4737720'nin baskın titreşimi yıllar içinde el değiştirdi
  4. Venüs'te flor, geçmişteki suyun izini silinmekten kurtarmış olabilir
  5. Perseverance'ın Séítah kayaları Mars'ta akışkan bir lav gölüne işaret ediyor
  6. Ölmekte olan yıldızda son termal darbenin izi: ALMA dev bir gaz halkası ve kum saati buldu

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi
  6. NASA'nın saha ekibi Arizona'da krater, lav mağarası ve kül tarlasında Ay ile Mars'a hazırlandı

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Son yorumlar

  1. Ay'a iniş yeri seçiminde yapay zekâ: Ohio State'ten LUMINA görev planlamacılarına yardım edecekosman çelebi: Genç araştımacı fizikçi ve yapay zeka doktora öğrencisi Gökçe İnal'ı bu değerli çalışmalarından dolayı kalben…

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  4. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce
  5. Xavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsündeXavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsünde20 saat önce

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar