Hubble 200 bininci turunu Athena süpernovasını bekleyerek tamamladı

Hubble Uzay Teleskobu, 19 Eylül 2026'da Dünya çevresindeki 200.000'inci yörünge turunu tamamladı. NASA, bu dönüm noktasını teleskobun o sırada yürüttüğü ilginç bir gözlemle birlikte duyurdu: Hubble, MACS J0417 adlı galaksi kümesinin arkasında bir zamanlar patlamış olan Athena süpernovasının yeniden ortaya çıkıp çıkmayacağını izliyor. Evet, aynı yıldız patlamasının ikinci kez görünmesi bekleniyor.

36 yılda 200 bin tur

24 Nisan 1990'da Discovery mekiğiyle fırlatılan Hubble, 36 yıllık ömrü boyunca Dünya çevresinde 8 milyar kilometreyi aşan bir yol kat etti ve 1,7 milyonu aşan gözlem gerçekleştirdi. Teleskop, Dünya çevresindeki her turunu yaklaşık 95 dakikada tamamlıyor; yani günde yaklaşık 15 kez gezegenimizin etrafını dolanıyor. Teleskoba olan ilgi azalmış değil: Gökbilimciler her yıl, mevcut gözlem süresinin yaklaşık yedi katı kadar süre talep ediyor. Bu da Hubble'ın, James Webb Uzay Teleskobu çağında bile vazgeçilmez bir gözlemevi olmayı sürdürdüğünü gösteriyor. Teleskop, 1993-2009 arasında astronotların gerçekleştirdiği beş bakım göreviyle onarılıp yenilendi; görünür ve morötesi ışıktaki keskin görüşü, kızılötesinde çalışan Webb'i tamamlıyor.

Bir süpernova nasıl iki kez görünür?

Athena'nın hikâyesi, Einstein'ın genel görelilik kuramının en çarpıcı sonuçlarından birine dayanıyor: kütleçekimsel merceklenme. Çok büyük kütleli cisimler, çevrelerindeki uzay-zamanı bükerek arkalarındaki nesnelerden gelen ışığı da büküyor ve büyütüyor. Görüntünün merkezinin solunda yer alan dev galaksi kümesi MACS J0417 de böyle bir doğal mercek görevi görüyor.

Merceğin arkasındaki uzak bir galakside patlayan süpernovanın ışığı, kümenin çevresinden farklı yollar izleyerek bize ulaşabiliyor. Her yolun uzunluğu farklı olduğu için, aynı patlamanın görüntüleri Dünya'ya aylar, hatta yıllar arayla varıyor. Yani bir süpernovayı görmüş olmak, onun bir kopyasını ileride yeniden görmeyeceğimiz anlamına gelmiyor.

Athena ve Ares

Athena süpernovası, 2025 yılında James Webb Uzay Teleskobu tarafından keşfedildi. Süpernovanın içinde bulunduğu galaksi, ışığının yola çıktığı sırada evrenin şimdiki yaşının yaklaşık yarısı kadar yaşlı olduğu bir dönemde bulunuyordu. Hesaplamalara göre Athena'nın merceklenmiş görüntülerinden biri, ilk görüntüden yaklaşık iki yıla varan bir gecikmeyle gelecek. Bu da süpernovanın 2026 Eylül'ünden 2027 Mart başına kadar herhangi bir gün yeniden belirebileceği anlamına geliyor. Hubble, bu beklenen anı kaçırmamak için kümeyi tekrar tekrar gözlüyor.

Aynı kümenin arkasında Ares adlı ikinci bir süpernova da bulunuyor. Ancak onun gecikmesi çok daha uzun: Ares'in yeniden görünmesinin 2086 civarında olması bekleniyor. Yani bu olayı bugünün gökbilimcilerinden çok, onların torunları izleyecek.

Evrenin genişleme hızına yeni bir ölçü

Peki bir süpernovanın tekrar görünmesini beklemek neden bu kadar önemli? Çünkü iki görüntü arasındaki zaman farkı, hem merceğin, yani MACS J0417'nin kütle dağılımına hem de evrenin genişleme hızına bağlı. Gecikme hassas biçimde ölçülürse, kümenin kütle haritası iyileştirilebiliyor ve evrenin genişleme hızını ifade eden Hubble sabiti için bağımsız bir değer elde edilebiliyor.

Bu bağımsız ölçüm, kozmolojinin en büyük güncel tartışmalarından biri olan "Hubble gerilimi" açısından değerli. Gerilimin gerçek bir fizik sorununa mı yoksa ölçümlerdeki gözden kaçan hatalara mı işaret ettiği henüz bilinmiyor. Yakın evrendeki yıldız ve süpernovalardan elde edilen genişleme hızı ile Büyük Patlama'nın kalıntı ışınımından hesaplanan değer birbirini tutmuyor. Merceklenmiş süpernovalar, bu iki yöntemden tamamen farklı bir yoldan ölçüm sunduğu için tartışmanın çözümüne katkı sağlayabilir.

Hubble sabitinin ölçülmesi, teleskobun adını aldığı gökbilimci Edwin Hubble'ın mirasıyla da doğrudan bağlantılı. Bu nedenle teleskobun 200.000'inci turunu tam da bu sabiti ölçmeye yönelik bir gözlemle geçirmesi, NASA tarafından anlamlı bir tesadüf olarak vurgulandı.

Sırada ne var?

Önümüzdeki aylarda Hubble, Athena'nın yeni görüntüsünü yakalamak için MACS J0417'ye düzenli olarak bakmaya devam edecek. Süpernova belirdiğinde, iki görüntü arasındaki gecikme ölçülecek ve önceden yapılmış tahminlerle karşılaştırılacak. Bu, aynı zamanda galaksi kümelerinin kütle modellerinin ne kadar doğru olduğunu sınamak için de eşsiz bir fırsat.

Kısaca

• Hubble, 19 Eylül 2026'da 200.000'inci Dünya turunu tamamladı; 36 yılda 1,7 milyonu aşkın gözlem yaptı.
• Athena süpernovası 2025'te Webb tarafından keşfedildi; Mart 2027'ye kadar yeniden görünmesi bekleniyor.
• MACS J0417 kümesi kütleçekimsel mercek görevi görüyor.
• İki görüntü arasındaki gecikme, evrenin genişleme hızını bağımsız olarak ölçmeye yardımcı olacak.