Üçgen takımyıldızı (Triangulum) nedir? M33, Mothallah ve Alaybasan
Üçgen (Triangulum), Andromeda ile Koç arasında üç yıldızlı ince bir üçgen çizen küçük bir takımyıldızdır; Türkiye'den başucuna yakın görülür ve M33 galaksisini barındırır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gök yarımküresi; Andromeda, Balık, Koç ve Perseus arasında
- Çap
- 132 derece kare (88 takımyıldız arasında 78.)
- Keşif
- Babil MUL.APIN levhalarında Pulluk'un parçası (yaklaşık MÖ 1000); Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl)
Üçgen (Latince adıyla Triangulum), kuzey gökyüzünde Andromeda, Koç, Balık ve Perseus arasında yer alan küçük bir takımyıldızdır. Üç orta parlaklıktaki yıldızın çizdiği ince ve uzun bir üçgenle tanınır; adı da buradan gelir. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir, kısaltması "Tri"dir.
Üçgen'i ilginç kılan, yıldızlarından çok yönünde görülen cisimlerdir: Yerel Grup'un üçüncü büyük üyesi Üçgen galaksisi (M33) bu takımyıldızın sınırları içinde görünür. Parlak yıldızlarından ikisi yakından bakıldığında ikili ya da üçlü sistem çıkar; takımyıldız ayrıca Babil'den Roma'ya uzanan eski bir gök anlatısı geleneğinin parçasıdır.

Verileri göster
| Kapladığı alan | 132 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 78. (88 arasında) |
| Gökyüzünün payı | Yüzde 0,32 |
| En parlak yıldız | β Tri, 3,0 kadir |
| M33'ün uzaklığı | Yaklaşık 3 milyon ışık yılı |
Genel bakış
Takımyıldızın Latince adı Triangulum, tamlama (genitif) biçimi Trianguli'dir; yıldızlar bu yüzden "Alfa Trianguli", "Beta Trianguli" gibi adlandırılır. Türkçede "Üçgen" diyoruz; aynı adı, güney gökyüzündeki ayrı bir takımyıldız olan Triangulum Australe (Güney Üçgeni) ile karıştırmamak gerekir.
Üçgen, 132 derece karelik bir alan kaplar ve boyutça 88 takımyıldız arasında 78. sıradadır; gök kubbenin yaklaşık binde 3'ünü oluşturur. Sağ açıklığı yaklaşık 1 saat 31 dakika ile 2 saat 50 dakika, dik açıklığı ise yaklaşık +25,6° ile +37,4° arasındadır. Komşuları kuzey ve batıda Andromeda, batı ve güneyde Balık, güneyde Koç, doğuda Perseus'tur. Takımyıldızların nasıl tanımlandığı ve sınırlarının nasıl çizildiği takımyıldızlar maddesinde anlatılıyor.
Üçgen'de 1. kadir yıldız yoktur; en parlak yıldızı olan Beta Trianguli bile yaklaşık 3 kadirdir. Bu yüzden şehir ışıklarının altında ancak en parlak üç yıldızı seçilir. Kadir, parlaklık ölçeğidir ve sayı büyüdükçe yıldız sönükleşir.

Ne zaman, nasıl görülür?
Üçgen kuzey yarımkürenin takımyıldızıdır; Türkiye'den bütünüyle ve çok yüksekte izlenir. Türkiye 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında, takımyıldız ise +25,6° ile +37,4° dik açıklığı arasında yer aldığından, basit bir hesapla yıldızları gökyüzündeki en yüksek noktalarında ufkun en az yaklaşık 74° üstüne çıkar; yani başucuna yakın geçerler. Bu, ufuktaki sis ve ışık kirliliğinden en az etkilenen konumdur.
En iyi görüldüğü dönem sonbahar sonu ve kıştır. Aralık ayında akşam saat 21.00 dolaylarında gökyüzünün en yüksek noktasına ulaşır; NASA da Üçgen galaksisini gözlemek için en elverişli ayın Kasım olduğunu söyler. Yıldızlar her gece öncekinden biraz erken doğup battığı için, takımyıldız Kasım'da gecenin ilerleyen saatlerinde, Ocak'ta ise akşamın erken saatlerinde yüksekte olur. Nisan sonu ile Mayıs arasında Güneş'le aynı yönde kaldığı için görülemez.
Üçgen'i bulmak için iki rehber kullanılır. Birincisi Andromeda'nın yıldız zinciridir: Alpheratz'tan Gama Andromedae'ye uzanan hattın hemen güneyinde ince bir üçgen aranır. İkincisi Koç'un en parlak yıldızı Hamal'dır; Alfa Trianguli, Hamal'ın yaklaşık 7° kuzey-kuzeybatısında durur. Beta ve Gama Trianguli birbirine yakındır, Alfa Trianguli ise onlardan uzakta, üçgenin sivri ucundadır; bu yüzden figür eşkenar değil, ince ve uzun görünür.
Takımyıldızın yıldızlarını görmek için aydınlatılmış bir şehrin dışına çıkmak yeterlidir; asıl zorluk Üçgen galaksisidir. Onun için karanlık bir gökyüzü ve dürbün gerekir. Bortle ölçeğinin düşük sayılı sınıflarında göz karanlığa alıştıktan sonra çıplak gözle de seçilebildiği söylenir; dürbün seçimi için ayrıca 7x50 ve 10x50 dürbünlerin karşılaştırıldığı yazımıza göz atabilirsiniz.
Parlak yıldızları
Üçgen'in yıldızları gökte yan yana görünse de birbirleriyle fiziksel bir bağları yoktur; bize uzaklıkları çok farklıdır.
| Yıldız | Görünür parlaklık (kadir) | Uzaklık (ışık yılı) | Not |
|---|---|---|---|
| Beta Trianguli (Alaybasan) | 3,00 | Yaklaşık 127 | Takımyıldızın en parlak yıldızı; 31 günde dönen ikili |
| Alfa Trianguli (Mothallah) | Yaklaşık 3,4 | Yaklaşık 63 | Üçgen'in tepe noktası; üçlü sistem |
| Gama Trianguli | 4,00 | Yaklaşık 112 | Beyaz yıldız; çevresinde enkaz diski |
Beta Trianguli (Alaybasan). Takımyıldızın en parlak yıldızı, aslında tek yıldız değildir. Çıplak gözle tek bir noktaya benzeyen bu sistem, 31,4 günde birbirinin çevresinde dolanan iki devden oluşur; yıldızlardan büyüğünün kütlesi Güneş'in yaklaşık 3,5 katı, küçüğününki yaklaşık 1,4 katıdır. Yaklaşık 400 milyon yaşında olduğu düşünülen sistemin çevresinde, Spitzer Uzay Teleskobu gözlemlerine göre 50 ile 400 astronomik birim arasında uzanan bir toz halkası vardır. IAU, "Alaybasan" adını bu yıldız için onaylamıştır; ad Arapça kökenlidir.
Alfa Trianguli (Mothallah). Adı, Arapça "ra's al-muthallath" ifadesinden, yani "üçgenin başı" anlamından gelir; Latincesi Caput Trianguli'dir. Sarımsı-beyaz renkli bu yıldız, aslında üçlü bir sistemdir: birbirinin çevresinde yaklaşık 1,8 günde dolanan iki yakın yıldız ve daha uzakta bir kırmızı cüce. Ana yıldız hızlı döndüğü ve çekim etkisiyle basıklaştığı için, değişen yıldız türlerinden "elipsoidal değişen" gibi davranır: sistem dönerken parlaklığı hafifçe değişir.
Gama ve Delta Trianguli. Gama Trianguli, Güneş'ten yaklaşık 33 kat daha parlak ve yaklaşık iki kat büyük bir anakol yıldızıdır; hızlı döner ve çevresinde bir toz-enkaz diski vardır. Delta Trianguli ise Güneş'e benzeyen iki sarı yıldızdan oluşur; bu çift yıldız yalnızca 0,1 astronomik birim aralıkla, yaklaşık on günde bir dolanır ve yaklaşık 35 ışık yılı uzaklığıyla takımyıldızın en yakın sistemidir.
Öteki ilginç yıldızlar. Iota Trianguli, orta boy bir teleskopla sarı ve soluk mavi iki renge ayrılan, güzel bir çift yıldızdır. R Trianguli ise 267 günlük bir dönemle 6,2 ile 11,7 kadir arasında parlaklığını değiştiren kırmızı bir dev, yani bir Mira tipi değişen yıldızdır; yaklaşık 960 ışık yılı uzaktadır.
Derin gökyüzü cisimleri
Üçgen'in en değerli cisimleri yıldızlarından çok, Samanyolu'nun ötesindeki galaksilerdir.
Üçgen galaksisi (M33)
Takımyıldızın en ünlü nesnesi, adını da ona veren Üçgen galaksisidir. Messier kataloğunda 33 numaralı bu sarmal galaksi, NASA'ya göre yaklaşık 3 milyon ışık yılı uzaktadır, Samanyolu'nun kabaca yarısı kadar çapa sahiptir ve Yerel Grup'un üçüncü büyük galaksisidir. Görünür parlaklığı 5,7 kadir olduğundan, çok karanlık gökyüzünde çıplak gözle görülebilen en uzak cisimlerden biridir; NASA bunu, keskin gözlü gözlemcilerin olağanüstü açık ve karanlık bir gökyüzünde yardımsız görebildiği bir cisim olarak tarif eder. Çok geniş bir alana yayıldığı için teleskoptan çok dürbünle daha iyi izlenir.
Galaksinin kâşifi konusunda tarih kesin değildir. M33'ü Charles Messier'in 1764'te katalogladığı bilinir; daha önce Giovanni Battista Hodierna'nın da gördüğü olasıdır. Kataloğu hazırlayan Charles Messier hakkında ayrı bir sayfamız var. M33'ün Andromeda Galaksisi'nin uydusu olup olmadığı da araştırılmaktadır; ikisi arasındaki uzaklık yaklaşık 750 bin ışık yılıdır.

NGC 604
M33'ün kollarında yer alan NGC 604, dev bir yıldız oluşum bölgesidir. NASA'ya göre çapı yaklaşık 1.500 ışık yılıdır; yani Orion Bulutsusu'ndan onlarca kat büyüktür. İçinde yaklaşık 200 sıcak ve kütleli yıldız bulunur. Bölgeyi 1784'te William Herschel kaydetmiştir; Hubble Uzay Teleskobu ve Chandra X-ışını Gözlemevi onu ayrıntılı görüntülemiştir.
Başka galaksiler ve 3C 48
Takımyıldızda NGC 925 (yaklaşık 12. kadirde bir sarmal galaksi) ve çubuklu sarmal NGC 672 de bulunur. NGC 672, IC 1727 ile etkileşiyor görünür; ikisi arasındaki uzaklık yaklaşık 88 bin ışık yılı, bize uzaklıkları ise yaklaşık 18 milyon ışık yılıdır.
Üçgen'in sınırları içinde, kuasar tarihinin de önemli bir cismi vardır: 3C 48. Allan Sandage ve Thomas Matthews 1960'ta bu radyo kaynağının görünür ışıktaki karşılığını belirledi; Jesse Greenstein ve Matthews 1963'te kırmızıya kaymasını 0,367 olarak ölçtü. Görünür parlaklığı yalnızca 16,2 kadirdir; ışığı bize yaklaşık 3,9 milyar yıllık bir yolculuktan sonra ulaşır. Amatör gözlem için fazla sönüktür, ama kuasarların ne olduğunun anlaşılmaya başladığı yılların önemli bir cismidir.
Efsanesi ve tarihi
Üçgen çok eski bir takımyıldızdır ve farklı kültürlerde farklı biçimlerde okunmuştur.
- Babil: Yaklaşık MÖ 1000'de derlenen MUL.APIN levhalarında Üçgen'in yıldızları, Gama Andromedae ile birlikte "Pulluk" (MUL.APIN) adlı bir takımyıldızı oluşturur. Bu takımyıldızın Şubat'taki doğuşu, Mezopotamya'da bahar sürümünün işareti sayılırdı.
- Yunan: Yunanlılar ona büyük harf delta (Δ) harfine benzediği için Deltoton dedi. Eratosthenes bu deltayı Nil Deltası ile ilişkilendirdi; Hyginus ise Sicilya adasının üçgen biçimine bağladı. Hipparkhos ve Batlamyus ona Trigonon adını verdi; Batlamyus onu MS 2. yüzyılda sıraladığı 48 takımyıldızın içine aldı.
- Roma: Romalılar, Ceres'in Jüpiter'den Sicilya'yı gökyüzüne yerleştirmesini istediğine inandı; bu yüzden takımyıldıza Sicilia da dendi. Tricuspis ve Triquetrum gibi adlar da kullanıldı.
- Çin: Çin gökbiliminde Üçgen'in komşu yıldızları, "Göğün Büyük Generali" anlamına gelen Tian Dajiangjun adıyla anılır.
Johann Bayer ona Triplicitas ve Orbis terrarum tripertitus (üçe bölünmüş dünya; Avrupa, Asya ve Afrika) adlarını da verdi. Polonyalı gökbilimci Johannes Hevelius, 1690 tarihli yıldız atlasında Üçgen'in üç sönük yıldızını ayırıp Triangulum Minus (Küçük Üçgen) adında yeni bir takımyıldız oluşturdu; ancak IAU, 1920'lerdeki düzenlemede bu takımyıldızı kabul etmedi.
Türk ya da Anadolu gök anlatılarında Üçgen'e özgü, birinci elden doğrulayabildiğimiz bir hikâye bulamadık; bu yüzden uydurma bir anlatı eklemedik. Türkçedeki "Üçgen" adı, Latince Triangulum adının karşılığıdır.
İlginç bilgiler
- M33, gökte Andromeda Galaksisi'nin komşusu olarak görünür; ikisi uzayda yaklaşık 750 bin ışık yılı arayla durur.
- Babil'in Pulluk'u, Yunan'ın Delta'sı ve Roma'nın Sicilya'sı aynı yıldız deseninin farklı okunuşlarıdır.
- Hevelius'un yarattığı Küçük Üçgen, yalnızca üç sönük yıldızdan oluşurdu ve modern listeye girmedi.
Kısaca
- Üçgen (Triangulum), kuzey gökyüzünde Andromeda, Koç, Balık ve Perseus arasında, 132 derece kare alan kaplayan küçük bir takımyıldızdır; kısaltması Tri'dir.
- En parlak yıldızı yaklaşık 3 kadirdeki Beta Trianguli'dir; Alfa Trianguli (Mothallah) ve Gama Trianguli de çıplak gözle seçilir.
- Türkiye'den başucuna yakın görülür; en iyi dönemi sonbahar sonu ile kıştır.
- Yerel Grup'un üçüncü büyük galaksisi M33 ve dev yıldız oluşum bölgesi NGC 604 bu takımyıldızın sınırlarındadır.
- Babil'de Pulluk, Yunan'da Delta, Roma'da Sicilya olarak okunan Üçgen, Batlamyus'un 48 takımyıldızından biridir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















