Hamal (Alfa Arietis) nedir? Koç takımyıldızının en parlak yıldızı
Hamal (Alfa Arietis), Koç takımyıldızının en parlak yıldızıdır: yaklaşık 66 ışık yılı uzaktaki, 2,0 kadir parlaklığında turuncu bir dev; Türkiye'den sonbahardan ilkbahara akşam gökyüzünde kolayca bulunur.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Koç (Aries) takımyıldızı; Ülker'in yaklaşık 23° batısında
- Çap
- Güneş'in yaklaşık 14-15 katı
- Keşif
- Antik çağlardan beri bilinen çıplak gözle görülen yıldız; IAU adını Temmuz 2016'da onayladı; gezegen adayı 2011'de bildirildi
Hamal (Alfa Arietis, α Ari), Koç takımyıldızının en parlak yıldızıdır. Dünya'dan yaklaşık 66 ışık yılı uzaktaki bu yıldız, görünür parlaklığı 2,0 kadir olan turuncu bir devdir; çapı Güneş'in yaklaşık 14-15 katıdır. Türkiye'den sonbahar ve kış akşamlarında güney gökyüzünde yükseklerde, Ülker'in yakınında çıplak gözle kolayca bulunur.
Hamal sönük bir takımyıldızın en parlak yıldızıdır; bulunduğu Koç ise gökbilim tarihinde büyük yer tutar, çünkü Güneş ilkbahar ekinoksunda iki bin yılı aşkın süre bu takımyıldızda durmuştur. Bu yazıda yıldızın adını, Türkiye'den nasıl bulunacağını, fiziksel özelliklerini, çevresinde dolandığı düşünülen gezegeni ve Koç'a bağlanan efsaneyi ele alıyoruz.
Hamal'ın adı ve künyesi
Yıldızın Bayer adı Alfa Arietis, Flamsteed adı 13 Arietis'tir; katalog numaraları HR 617, HD 12929 ve HIP 9884 olarak verilir. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) Yıldız Adları Çalışma Grubu "Hamal" adını Temmuz 2016'da resmî ad olarak onayladı. Ad, Arapça rās al-ḥamal ifadesinden gelir ve "koçun başı" anlamına gelir. Eski kaynaklarda Hemal, Hamul ve Ras Hammel gibi yazılışlarına rastlanır.
Çin gökbiliminde yıldız 婁宿三 (Lóu Sù sān) adıyla anılır: Lou takımının üçüncü yıldızı. Türkçede "hamal" sözcüğü gündelik dilde yük taşıyıcı anlamına gelir; yıldız adının bununla bir ilgisi yoktur, ad yukarıda anlatılan "koç" sözcüğünden gelir. Yıldızın Türkçede kendine özgü, kaynaklarda doğrulayabildiğimiz eski bir adı yok; Türkçe yazımda Hamal adı kullanılır. Takımyıldızın kendisini Koç takımyıldızı maddemizde bulabilirsiniz; takımyıldızların nasıl tanımlandığı ise takımyıldızlar sayfasında anlatılıyor.
Gökyüzünde nasıl bulunur?
Hamal'ı bulmanın en kolay yolu önce Ülker'i bulmaktır. Güneye bakarken Ülker'in sağında (yani batısında), kabaca 23 derece ötede, turuncumsu bir yıldız göze çarpar: Hamal. Kolunuzu uzattığınızda yumruğunuz yaklaşık 10 dereceyi kapladığı için bu, kabaca iki yumruk ve biraz fazlasıdır. Hamal'ın hemen yanında, yaklaşık 4-5 derece güneybatısında iki daha sönük yıldız, Sheratan (2,64 kadir) ve Mesarthim (3,9 kadir) durur; üçü birlikte Koç'un tanınan kısa çizgisini oluşturur. Çizginin öbür ucunda 41 Arietis (3,63 kadir) bulunur.

Koç, Samanyolu'nun düzleminden uzakta kalan bir bölgededir. Bu yüzden Hamal'ın çevresinde parlak bulutsular ya da yıldız kümeleri yoktur; çevredeki derin gökyüzü cisimleri çoğunlukla sönük galaksilerdir ve bunlar Koç maddesinde ayrıca ele alınıyor. Buna karşılık 2 kadir parlaklığındaki Hamal şehir ışıklarında bile kolayca seçilir.
Türkiye'den ne zaman ve nerede görülür?
Hamal'ın gökküredeki konumu dik açıklık 02h 07m, dik kayıklık (deklinasyon) yaklaşık +23° 28′'dir. Bu değer Türkiye'nin enlemlerinden çok daha kuzeyde bir yıldız anlamına gelir ve sonuç şudur: Hamal Türkiye'nin her yerinden görülür, ama hiçbir yerde "hiç batmayan" yıldızlar arasında değildir. Gün içindeki en yüksek konumuna ulaştığında ufuktan yüksekliği, 36° kuzey enleminde (Akdeniz kıyısı) yaklaşık 77°, 39° kuzeyde (Ankara-Eskişehir çevresi) yaklaşık 74°, 42° kuzeyde (Karadeniz kıyısı) yaklaşık 71°'dir. Yani yılın uygun gecelerinde neredeyse tepeye yakın geçer. Dik kayıklığı Yengeç Dönencesi'nin enlemine (yaklaşık 23,4° kuzey) çok yakın olduğu için, o enlemde yaşayanlar için Hamal günlük hareketinde başucundan geçer.
Mevsimlere göre:
- Ekim: Akşamları kuzeydoğu ufkunda doğar.
- Kasım başı: Gece yarısı sularında güneyde en yüksek konumdadır; yıldız bu dönemde Güneş'in tam karşısında durur.
- Aralık sonu - Ocak başı: Akşam saat 21 civarında güneyde en yüksektedir; en rahat gözlem dönemi budur.
- Şubat - Mart: Akşamları batıya doğru alçalır.
- Nisan ortası - Mayıs: Güneş'in parıltısına karışır. Güneş, Nisan sonunda Hamal'ın yaklaşık 10 derece güneyinden geçer.
- Haziran'dan itibaren: Şafak öncesinde doğuda yeniden görünür.
Saatler yaklaşık değerlerdir; Türkiye'nin doğusu ile batısı arasında ve Türkiye saati ile yerel güneş saati arasında fark vardır.
Hamal ekliptiğin yaklaşık 10 derece kuzeyinde bulunur. Ay ile parlak gezegenler ekliptiğin birkaç derece çevresindeki dar bir şeritte dolaştığı için, onlar Hamal'ın güneyinden geçer; Ay Hamal'ı örtemez. Gökbilimde ekliptik, Güneş'in yıllık görünür yoludur.
Fiziksel özellikleri: turuncu bir dev
Hamal'ın tayf türü K2 IIIb'dir. Harf yüzey sıcaklığını (K sınıfı, yani turuncu yıldızlar), Romen rakamı ise ışıma sınıfını (III, yani dev) gösterir; ayrıntılar için tayf türü sayfamıza bakabilirsiniz. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 4.550 K'dir; Güneş'in yaklaşık 5.800 K'sına kıyasla belirgin biçimde serin olduğu için turuncu görünür. Boğa takımyıldızındaki Aldebaran da turuncu bir devdir.
Ölçümler yayına göre biraz değişir. Yarıçap için verilen değerler Güneş'in 14-15 katı arasındadır; kütle Güneş'in yaklaşık 1,4-1,5 katıdır. Işınım gücü Güneş'in yaklaşık 75-90 katıdır; aradaki fark, farklı çalışmaların farklı yöntem ve yarıçap değerleri kullanmasından gelir. Yaş tahmini yaklaşık 3,4 milyar yıl (belirsizlik ±1,9 milyar yıl) civarındadır. Demir bolluğu Güneş'inkinin yaklaşık yüzde 60'ıdır. Yıldız kendi ekseni etrafında çok yavaş döner; ölçülen izdüşüm hızı saniyede yalnızca 3,4 kilometredir.
Hamal şu anda büyük olasılıkla kırmızı dev kolundadır: çekirdeğindeki hidrojen bitmiş, enerji çekirdeği saran kabuktan geliyor. Bu aşamayı kırmızı dev sayfamızda anlattık. Güneş'ten biraz daha kütleli olan Hamal, Güneş'e benzer yıldızların yaşlandıklarında nasıl göründüğüne bir örnektir; Güneş'in kendi akıbeti için Güneş'in geleceği maddesine bakabilirsiniz.
Yıldızın parlaklığında çok küçük (yaklaşık 0,06 kadir genlikli) titreşimler olduğu düşünülür; ölçülen titreşim süreleri 0,571 ve 0,190 gündür. Bu titreşimler gözle fark edilmez.
Hamal Güneş'e yaklaşıyor: radyal hızı saniyede yaklaşık −14,2 kilometredir. Gökyüzü düzlemindeki özgün hareketi ise yılda yaklaşık 0,24 yay saniyesidir; yani 10.000 yılda yalnızca yaklaşık 40 yay dakikası kayar. Bu, Ay'ın görünür çapından biraz büyüktür; Koç'un çizgisi insan ömrü ölçeğinde değişmez.
Hamal b: yıldızın gezegeni
Hamal, çevresinde gezegen bulunduğu bildirilen yıldızlardandır. 2011'de Güney Kore'deki Bohyunsan Optik Gökbilim Gözlemevi'nde 2003-2010 yıllarında yapılan ölçümlere dayanan çalışma, yıldızın etrafında dolanan bir gezegen önerdi. Gezegen "Hamal b" olarak anılır. Bulgulara göre en az 1,8 Jüpiter kütlesindedir, yaklaşık 380,8 günde bir tur atar ve yıldızdan ortalama 1,2 gökbilimsel birim (GB) uzaklıktadır; yörüngesinin dış merkezliği 0,25'tir. Yani yıldıza en yakın olduğunda yaklaşık 0,9 GB, en uzak olduğunda yaklaşık 1,5 GB ötededir.
Gezegen radyal hız yöntemiyle bulundu: yıldızın ışığındaki Doppler kayması yıldızın gezegenin çekimiyle azıcık ileri geri sallandığını gösteriyor. Hamal'ın kendi titreşimleri de ölçümlerde benzer bir sinyal bırakabileceği için dev yıldızların çevresinde gezegen aramak ayrı bir dikkat ister. NASA Ötegezegen Arşivi bu gezegeni listeler.
Hamal ve Koç'un öyküsü
Yunan anlatısına göre takımyıldız, Phriksos ile Helle'yi kurtaran altın postlu uçan koçtur. Üvey anneleri İno'nun kıtlık çıkararak onları yok etmeye çalışması üzerine, anneleri Nephele'nin gönderdiği koç iki çocuğu sırtına alıp uçurur. Helle, bilinmeyen bir nedenle sırtından düşüp Avrupa ile Asya arasındaki boğazda boğulur; boğazın antik adı Hellespontos ("Helle'nin denizi") bu yüzdendir ve bugün Çanakkale Boğazı olarak bilinir. Phriksos ise Karadeniz'in doğu kıyısındaki Kolhis'e ulaşır, koçu Zeus'a kurban eder, postunu Kral Aietes'e verir. Altın post, sonradan Argonotların peşine düştüğü hazine olur. Böylece anlatının bir kısmı Anadolu kıyılarında, bir boğazın adında yaşamaya devam eder.
Hamal'ın adı da koçla ilgilidir; yıldız Arapça "koçun başı" tamlamasıyla anılır. Burçların tarihi ve Koç burcunun bugünkü gökyüzüyle ilişkisi için burçlar nereden geliyor? maddemize göz atın.
İlkbahar noktası ve Hamal
Yaklaşık MÖ 2000 ile MÖ 100 arasında Güneş, ilkbahar ekinoksunda Koç takımyıldızı içindeydi. Bu yüzden ekliptiğin başlangıç noktasına "Koç noktası" denir ve takvimlerde, gazete burç köşelerinde burçların sırası hâlâ Koç'la başlar. Dünya'nın ekseninin yavaş yalpalaması olan presesyon yüzünden ilkbahar noktası o zamandan beri geriye kaydı ve bugün Balık takımyıldızındadır (Balık takımyıldızı). Hamal'ın ekliptik boylamı yaklaşık 38°'dir; yani yıldız bugünkü ilkbahar noktasının yaklaşık 38° doğusunda, ekliptiğin kuzeyinde durur.
İlginç bilgiler
- Hamal, görünür parlaklığı 2,0 kadir olan bir yıldızdır; kadir ölçeğinde küçük sayı daha parlak demektir.
- Hamal'a bakarken gördüğünüz ışık, yaklaşık 66 yıl önce yola çıkmıştır.
- Hamal'ın dik kayıklığı Yengeç Dönencesi'nin enlemine çok yakındır; bu bir rastlantıdır.
- Türk gökyüzü geleneğini öğrenmek isterseniz, Türklerde gökyüzü maddesi on iki hayvanlı takvimi ve Ülker'i anlatıyor; bu yazıda Hamal'a özgü doğrulanmış bir Türk anlatısı bulunmuyor.

Verileri göster
| Uzaklık | 65,8 ışık yılı |
|---|---|
| Parlaklık | 2,0 kadir |
| Tayf türü | K2 IIIb |
| Yüzey sıcaklığı | 4.553 K |
| Kütle | 1,4-1,5 Güneş |
| Gezegen yörünge süresi | 380,8 gün |
Kısaca
- Hamal (Alfa Arietis), Koç takımyıldızının en parlak yıldızıdır; adı Arapça "koçun başı"ndan gelir ve IAU 2016'da onayladı.
- Yaklaşık 66 ışık yılı uzakta, 2,0 kadir parlaklığında, tayf türü K2 III olan turuncu bir devdir; çapı Güneş'in yaklaşık 14-15 katıdır.
- Türkiye'nin her yerinden görülür; en iyi gözlem dönemi sonbahar sonundan kış sonuna, akşam güney gökyüzünde, Ülker'in yaklaşık 23° batısındadır.
- Çevresinde 380,8 günde dönen, en az 1,8 Jüpiter kütleli bir gezegen bildirilmiştir (2011).
- Koç'un efsanesi Phriksos ile Helle'ye dayanır; Helle'nin adı Çanakkale Boğazı'nın antik adında yaşar.
Aynı türdenTümü →
Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz ÜçgeniKartal (Aquila) takımyıldızıyaklaşık 16,7 ışık yılı
Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleriPerseus takımyıldızıyaklaşık 94 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı















