Koç takımyıldızı

Koç (Latince Aries, "koç"), Güneş'in yıllık yolu olan ekliptik üzerindeki on üç takımyıldızdan biridir. Kuzey gök yarıküresinde, batısında Balık, doğusunda Boğa takımyıldızlarının arasında yer alır. Batlamyus'un 2. yüzyılda saydığı 48 takımyıldızdan biri olan Koç, bugün IAU'nun tanıdığı 88 takımyıldız arasında yaklaşık 441 kare derecelik alanıyla 39. sıradadır; IAU kısaltması "Ari"dir. Sönük bir takımyıldızdır ama tarihteki yeri büyüktür: iki bin yılı aşkın bir süre önce ilkbahar ekinoksunda Güneş buradaydı ve gökbilimdeki "Koç noktası" adı buradan gelir. Burçların genel tarihi için üst sayfamız "Burçlar nereden geliyor?" maddesine bakabilirsiniz.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

Koç, Türkiye'den sonbahar ve kış akşamlarının takımyıldızıdır. Ekim ortasında akşam saat 21.00 sularında doğu-güneydoğuda yükselmiş olur; Kasım'dan Ocak'a kadar akşamları güneyde yüksekte, Aralık ortasında neredeyse tepeye yakın görünür. Şubat ve Mart akşamlarında batıya doğru alçalır, Nisan'da Güneş'in parıltısında kaybolur.

Takımyıldızın tanınan kısmı, üç yıldızdan oluşan kısa ve hafif kavisli bir çizgidir: Hamal, Sheratan ve Mesarthim. Bu üçlüyü bulmanın kolay yolu önce Ülker'i bulmaktır. Güneye bakarken Ülker'in sağında (batısında) parlak, turuncumsu Hamal göze çarpar; Sheratan ve Mesarthim onun hemen yanında, kısa bir dizi oluşturur. Koç'un geri kalan yıldızları sönüktür ve şehir ışıklarında seçilmez; tamamını görmek için ışık kirliliğinden uzak bir yer gerekir.

En parlak yıldızları

• Hamal (Alfa Arietis): Takımyıldızın en parlak yıldızı, görünür parlaklığı 2,0 kadir. Adı Arapça "kuzu" ya da "koçun başı" anlamına gelen bir deyimden gelir. Turuncu renkli, K sınıfı bir dev yıldızdır; Güneş'ten yaklaşık 96 kat fazla ışık yayar. Uzaklığı yaklaşık 66 ışık yılı.
• Sheratan (Beta Arietis): 2,6 kadirlik mavimsi beyaz bir yıldız, uzaklığı yaklaşık 58 ışık yılı. Adı Arapça "iki işaret" anlamındaki şaratayn'dan gelir; bu ad Beta ve Gama yıldızlarının birlikte ilkbaharın habercisi sayılmasına dayanır. Bedevîler bu ikiliye "koçun boynuzları" derdi. Sheratan, eşi ancak tayf incelemesiyle fark edilen bir tayfsal çift yıldızdır.
• Mesarthim (Gama Arietis): Çıplak gözle 3,9 kadir görünen bu yıldız, aslında 4,6 kadirlik iki beyaz yıldızdan oluşur. İkisi arasındaki 7,8 yay saniyelik açıklık küçük bir teleskopla rahatça ayrılır. Mesarthim, 1664'te Robert Hooke tarafından çift olduğu anlaşılan, teleskopla keşfedilmiş en eski çift yıldızlardan biridir. Uzaklığı yaklaşık 166 ışık yılı.
• 41 Arietis (Bharani): 3,6 kadirlik mavimsi beyaz bir yıldız, yaklaşık 165 ışık yılı uzakta.

Adı ve mitolojisi

Koç her zaman koç değildi. Babil'in MUL.APIN yıldız listesinde bugünkü Koç'un yıldızları, ekliptik üzerindeki son durak olarak "Ücretli İşçi" ya da "Tarım İşçisi" (LÚ.ḪUN.GÁ) adıyla geçer. MÖ 1350-1000 arasına tarihlenen bazı Babil sınır taşlarında koç figürü ayrı bir simge olarak görünmeye başlar. İşçinin koça dönüşmesi büyük olasılıkla takımyıldızın çoban tanrı Dumuzi'nin koçuyla ilişkilendirilmesinden kaynaklanır. Eski Mısır'da bu yıldızlar, koç başlı tanrı Amon-Ra ile bağdaştırılırdı.

Yunan mitolojisinde Koç, altın postlu uçan koçtur. Kral Athamas'ın ikinci karısı İno, üvey çocukları Phriksos ile Helle'den kurtulmak için bir kıtlık çıkarır ve Delfi kâhininin sözünü çarpıtarak Phriksos'un kurban edilmesi gerektiğini söyletir. Çocukların annesi Nephele'nin gönderdiği koç, ikisini sırtına alıp uçarak kaçırır. Yolda Helle koçun sırtından düşer ve bugünkü Çanakkale Boğazı'nda boğulur; boğazın antik adı Hellespontos ("Helle'nin denizi") bu efsaneden gelir. Phriksos ise Karadeniz'in doğusundaki Kolhis ülkesine ulaşır. Koçun altın postu, sonradan Argonotlar efsanesinin konusu olacaktır.

Koç takımyıldızının en parlak yıldızının adı da bu tarihin izini taşır. Abdurrahman es-Sufi'nin Sabit Yıldızlar Kitabı gibi eserler 11. yüzyılda çevrilirken yapılan hatalar yüzünden bazı yıldızlar bağlı oldukları takımyıldızın adını aldı; "kuzu" anlamındaki Hamal bunun bilinen örneğidir.

Güneş Koç'ta ne zaman?

Batı astrolojisinde Koç burcu, Güneş'in ilkbahar ekinoksunda bulunduğu noktadan başlar ve yaklaşık 21 Mart – 20 Nisan arasına denk gelir. Bu tanım MÖ 2. yüzyılda yapıldı; Hipparkos o dönemde ilkbahar noktasını Gama Arietis'in biraz güneyinde bir yer olarak tanımlamıştı. O zamandan beri presesyon, yani Dünya ekseninin yavaş yalpalaması, ilkbahar noktasını Balık takımyıldızına taşıdı; nokta MS 2600 dolaylarında Kova'ya geçecek.

IAU sınırlarına göre yaptığımız hesapta Güneş, 2026'da Koç takımyıldızına 19 Nisan'da girdi, 14 Mayıs'ta Boğa'ya geçti; takımyıldızda yaklaşık 25,5 gün kaldı. Yani Güneş, astrolojik Koç burcunun bittiği günlerde ancak Koç takımyıldızına ulaşıyor. Astrolojik burçlar gökyüzündeki takımyıldızlarla örtüşmediği gibi, burçlara yüklenen anlamların da bilimsel bir dayanağı yoktur.

Verileri göster

Alan	441 kare derece
Büyüklük sırası	88 takımyıldızın 39.'su
Güneş'in kaldığı süre	25,5 gün (2026)
Hamal'ın parlaklığı	2,0 kadir
Hamal'ın uzaklığı	66 ışık yılı
Teegarden Yıldızı'nın uzaklığı	12,5 ışık yılı

İlginç gök cisimleri

Koç, Samanyolu'nun düzleminden uzakta kaldığı için parlak yıldız kümeleri ya da bulutsular barındırmaz; derin gök cisimlerinin çoğu sönük galaksilerdir.

• Teegarden Yıldızı: Koç'taki en yakın yıldız. Yalnızca 12,5 ışık yılı uzaktaki bu kırmızı cüce, kütlesi Güneş'in onda biri kadar olan küçük bir yıldızdır. Görünür parlaklığı 15,1 kadir olduğu için ancak büyük teleskoplarla görülür. 2019'da İspanya'daki Calar Alto Gözlemevi'nde yürütülen CARMENES taramasında, çevresinde yaşanabilir bölgede dolanan Dünya kütlesinde iki gezegenin izleri bulundu; bugün sistemde en az üç gezegen biliniyor.
• NGC 772: Sheratan'ın güneydoğusundaki sarmal galaksi. Küçük bir eşlikçi galaksiyle (NGC 770) kütleçekimsel etkileşim içindedir; ana sarmal kolunda yoğun yıldız oluşum bölgeleri vardır. Uzaklığı yaklaşık 114 milyon ışık yılı.
• Ötegezegenli yıldızlar: HD 12661'in çevresinde Jüpiter'den büyük iki gezegen, HIP 14810'un çevresinde üç dev gezegen dolanıyor. Bu yıldızlar çıplak gözle görünmez. Konunun genel çerçevesi dış gezegen sayfamızda.

Meteor yağmurları

Koç'tan çıkıyormuş gibi görünen birkaç meteor yağmuru vardır, ama en güçlüsü gündüz gerçekleşir. Gündüz Arietidleri, yılın en güçlü gündüz meteor yağmurlarından biridir: 22 Mayıs – 2 Temmuz arasında etkindir ve en yoğun dönemi 7 Haziran dolaylarındadır. Radyantı Güneş'e yakın olduğu için meteorların çoğu gözle görülmez; radyo yöntemleriyle izlenir. Yağmur 1947'de İngiltere'deki Jodrell Bank Gözlemevi'nde, savaş döneminden kalma radar sistemleriyle keşfedildi. Şafaktan hemen önce ufkun üstünde uzun iz bırakan birkaç meteor görmek mümkündür. Aralık başındaki Delta Arietidleri ve Ekim'deki Epsilon Arietidleri ise düşük yoğunluklu küçük yağmurlardır.

Kısaca

• Koç, Balık ile Boğa arasında, yaklaşık 441 kare derecelik orta büyüklükte bir takımyıldızdır.
• Türkiye'den Ekim-Mart akşamlarında görülür; Aralık akşamlarında güneyde en yüksektedir.
• En parlak yıldızı 2,0 kadirlik turuncu dev Hamal'dır (66 ışık yılı).
• Yunan efsanesinde Helle, altın postlu koçun sırtından Çanakkale Boğazı'na düşer; Hellespontos adı buradan gelir.
• Güneş bugün Koç'ta yaklaşık 19 Nisan – 14 Mayıs arasında bulunur; astrolojik Koç burcunun tarihlerinden yaklaşık bir ay sonra.

Güneş'in ve gezegenlerin bugün hangi burçta ve gerçekte hangi takımyıldızda olduğunu Burçların gökyüzü sayfasında, doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında ve bu gece hangi yıldızların görüldüğünü gökyüzü haritasında görebilirsiniz.