Soğuk Deniz (Mare Frigoris) nedir? Ay'ın kuzeyindeki uzun deniz, Platon ve Alp Vadisi
Soğuk Deniz (Mare Frigoris), Ay'ın uzak kuzeyinde yaklaşık 1.446 km uzunluğunda bir bazalt şeridir; güneyinde Platon Krateri ile Alp Vadisi yer alır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Ay'ın yakın yüzü, uzak kuzey; yaklaşık 56° K, 1°24′ D
- Çap
- Yaklaşık 1.446 km (uzunluk)
- Keşif
- 1651'de Riccioli bugünkü adı verdi; 5 Haziran 2025'te ispace'in Resilience aracı denize inmeyi denedi
Soğuk Deniz (Latince Mare Frigoris), Ay'ın yakın yüzünün en kuzeyinde, doğu-batı yönünde uzanan dar ve uzun bir bazalt ovasıdır. Yaklaşık 1.446 kilometrelik uzunluğuyla Yağmurlar Denizi'nin kuzeyinden başlayıp Berraklık Denizi'nin kuzeyine kadar şerit gibi uzanır. Güney kıyısında koyu tabanlı Platon Krateri ve Ay'ın en ünlü vadilerinden Alp Vadisi bulunur.
Genel bakış: Ay'ın kuzey şeridi
Ay'ın koyu görünen ovalarına "deniz" (maria) denir. NASA'ya göre bunlar, 4,2 ile 1,2 milyar yıl önce lavla dolan çarpma havzalarıdır. Kavramın ayrıntısı Ay denizi (maria) sayfasında, Ay'ın genel yüzey tablosu Ay'ın yüzeyi maddesinde anlatılıyor. Genel Ay bilgisi için Ay ana maddesine bakılabilir.
Soğuk Deniz, yuvarlak bir havzanın içindeki ova değil, uzun bir kuşaktır. Merkezi yaklaşık 56° kuzey, 1°24′ doğu enlem-boylamındadır. Kaynaklarda Procellarum havzasının dış halkalarında yer aldığı belirtilir; yani Fırtınalar Okyanusu ile aynı büyük yapının çevresinde bulunur. Güneyinde Yağmurlar Denizi yer alır; doğuya doğru uzanarak Berraklık Denizi'nin kuzeyine ulaşır.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Latince ad | Mare Frigoris ("Soğuk Deniz") |
| Konum | Yaklaşık 56° K, 1°24′ D (Ay'ın yakın yüzü, uzak kuzey) |
| Uzunluk (kaynaklarda "çap") | Yaklaşık 1.446 km |
| Komşu denizler | Yağmurlar Denizi (güney), Berraklık Denizi (güneydoğu) |
| Önemli yapılar | Platon, Aristoteles, Harpalus, Philolaus, Alp Vadisi |
Bir karşılaştırma yapmak gerekirse: NASA'nın verdiği 3.480 kilometrelik Ay çapına göre Soğuk Deniz'in uzunluğu Ay'ın çapının yaklaşık yüzde 42'sine denk gelir. Bu, yazıdaki rakamlardan yapılmış basit bir hesaptır.

Verileri göster
| Uzunluk | Yaklaşık 1.446 km |
|---|---|
| Merkez enlemi | Yaklaşık 56° K |
| Platon'un çapı | 101 km |
| Alp Vadisi'nin uzunluğu | 166 km |
| Aristoteles'in çapı | 87,57 km |
| Alp Dağları'nın uzunluğu | Yaklaşık 280 km |
Adı nereden geliyor?
Ay'ın ovalarına bugünkü adlarını İtalyan gökbilimci Giovanni Battista Riccioli verdi; 1651 tarihli adlandırma sistemi hâlâ geçerlidir. Soğuk Deniz de bu sisteme aittir. Latince frigoris "soğuk" demektir; İngilizce kaynaklarda ad Sea of Cold diye karşılanır, Türkçede ise "Soğuk Deniz" olarak kullanılır.
Riccioli'den önce bu şerit başka adlarla anılıyordu. William Gilbert, 1600 dolaylarında yaptığı haritada buraya Insula Borealis ("Kuzey Adası") demişti. Michael van Langren 1645'te Mare Astronomicum ("Gökbilim Denizi") adını verdi; Pierre Gassendi ise Boreum Mare ("Kuzey Denizi") diyordu.
Yaşı ve oluşumu
Denizi çevreleyen havza malzemesi Ay'ın jeolojik zaman ölçeğinde Alt İmbriyen (Lower Imbrian) dönemine aittir. Doğudaki deniz bazaltları Üst İmbriyen, batıdaki bazaltlar ise daha genç olan Eratosthenian dönemine girer. Yani Soğuk Deniz'in kesimleri birbirinden farklı dönemlerde oluşmuş bazalt örtülerinden meydana gelir.
Denizin çevresindeki kraterlerin nasıl oluştuğunu çarpma krateri sayfasında bulabilirsiniz.

Bu görüntüyü çeken Lunar Orbiter 4, 4 Mayıs 1967'de fırlatıldı ve 8 Mayıs'ta Ay yörüngesine girdi. Görevin amacı, yüzeyin sistematik bir fotoğraf taramasını yapmaktı; araç yakın yüzün yüzde 99'unu 58 ile 134 metre arasında değişen çözünürlükle görüntüledi. Serinin genel rakamları Lunar Orbiter rakamlarla sayfasında.
Platon Krateri: koyu tabanlı dev
Soğuk Deniz'in güney kıyısındaki en tanınmış yapı Platon Krateridir (IAU adı Plato). Antik Yunan filozofu Platon'un adını taşır. Merkezi yaklaşık 51°36′ K, 9°18′ B'dedir; çapı 101 kilometre, derinliği 1.468 metredir. Yaşı yaklaşık 3,84 milyar yıldır ve Üst İmbriyen'e girer; yani Yağmurlar havzasından yalnızca biraz gençtir.
Kraterin tabanı çevresine göre belirgin biçimde koyudur; albedosu düşük olduğundan teleskopta "çelik grisi" bir leke gibi görünür. Tabanda merkezî tepe yoktur, yalnızca dağınık birkaç küçük çukur (craterlet) bulunur. Kenar duvarındaki yaklaşık 2 kilometre yüksekliğindeki sivri tepeler, Güneş alçakken tabana uzun gölgeler düşürür; gün doğumunda ya da batımında bu gölgeler Platon'u kolayca tanıtır.

Platon'un "geçici ay olayları" (transient lunar phenomena) ile anılması da bilinir: eski gözlemciler kraterde parıltılar ve renk değişimleri bildirdi. Kaynaklarda bunların büyük olasılıkla gözlem koşullarının ve farklı aydınlatma açılarının etkisi olduğu belirtilir. Kuzeybatı kenarında Ay standartlarına göre çok yoğun kaya düşmesi izleri vardır; batı iç duvarında da büyük üçgen bir kayma görülür.
Alp Vadisi ve Alp Dağları
Platon'un güneydoğusunda, Yağmurlar Denizi'nin kuzeydoğu sınırını oluşturan Alp Dağları (Montes Alpes) uzanır. Dağ kuşağı yaklaşık 280 kilometre uzunluğundadır; zirveleri 1.800 ile 2.400 metre arasında değişir, en yüksek tepe Mons Blanc ise yaklaşık 3,6 kilometreye ulaşır. Bu dağlar, Yağmurlar havzasının çok halkalı yapısının orta halkasını oluşturur. Ad, Avrupa'daki Alpler'den gelir ve Uluslararası Astronomi Birliği tarafından 1935'te onaylanmıştır.
Dağları ikiye bölen yapı Alp Vadisidir (Vallis Alpes). Vadi, Yağmurlar Denizi'nden Soğuk Deniz'in kıyısına doğru doğu-kuzeydoğu yönünde yaklaşık 166 kilometre uzanır ve en geniş yerinde yaklaşık 10 kilometre genişliğe ulaşır. Francesco Bianchini 1727'de vadiyi fark etti; adı 1961'de IAU tarafından onaylandı. Vadinin tabanı lavla dolmuştur ve ortasından ince bir yarık geçer; yarığın genişliği yaklaşık yarım kilometredir ve Dünya'dan seçilmesi zorlu bir hedeftir.

Vadinin nasıl oluştuğu konusunda tek bir kesin açıklama yoktur. En çok anılan görüşe göre vadi, bir graben (iki fay arasında çöken blok) olarak açıldı ve sonradan Yağmurlar ile Soğuk Deniz'den gelen magmayla doldu. Alternatif önerilerde manto genleşmesinin ya da regolit büzülmesinin yarattığı gerilme çatlakları söz konusu; bunlar da Yağmurlar çarpmasıyla ilişkilendirilir. Avrupa Uzay Ajansı'nın SMART-1 aracı vadiyi yaklaşık 3.000 kilometre yükseklikten, piksel başına 300 metre çözünürlükle görüntüledi; ESA'nın açıklamasında vadi, Alp Dağları'nı ikiye bölen çarpıcı bir yapı olarak tanımlanır. Regolit, yani Ay'ı kaplayan toz ve kırıntı örtüsü için regolit sayfasına bakılabilir.
Kıyıdaki kraterler
- Aristoteles: Denizin güney kıyısında, Alp Dağları'nın doğusunda yer alır; çapı 87,57 kilometre, derinliği 3,5 kilometredir. 1935'te filozof Aristoteles'in adını aldı. Duvarı yuvarlatılmış altıgen biçimindedir ve iç duvarları geniş, ince teraslıdır. Hemen güneyindeki Eudoxus ile teleskopta ikili bir görünüm oluşturur. Eratosthenian döneme aittir.
- Harpalus: Soğuk Deniz'in batı kesiminde, Sinus Roris'in doğu kıyısında yer alır. Çapı 39 kilometre, derinliği 2,9 kilometredir. Işın sistemi nedeniyle Kopernik dönemine girer. 1950'lerin Destination Moon filminde iniş yeri olarak kullanıldı.
- Philolaus: Denizin kuzeyinde, yaklaşık 72° K'de yer alır; çapı 70 kilometre, derinliği 4,08 kilometredir. Tek merkezî tepe yerine ortanın güneyinde ve doğusunda iki tepe bulunur; biçimi oluşumundan beri belirgin biçimde değişmemiştir. Işın sistemi nedeniyle o da Kopernik dönemine girer.

Verileri göster
| Platon | 101 |
|---|---|
| Aristoteles | 87.57 |
| Philolaus | 70 |
| Harpalus | 39 |
Keşif tarihi ve görevler
Soğuk Deniz'i inceleyen görevlerin başında yörünge araçları gelir: Lunar Orbiter 4 bölgeyi 1967'de görüntüledi, yazıdaki Platon ve Alp Vadisi görüntüleri ise NASA'nın Ay Keşif Yörünge Aracı'ndan (LRO) gelir.
Denize inmeyi deneyen görev, Japon ispace şirketinin Hakuto-R Mission 2 görevi oldu. Resilience adlı iniş aracı 15 Ocak 2025'te fırlatıldı ve 5 Haziran 2025'te yaklaşık 60,5° K, 4,6° B'deki bir bölgeye inmeye çalıştı. Araç sert inişle yüzeye çakıldı: iniş öncesinde yaklaşık 90 saniye kala iletişim kesildi, ispace'in 24 Haziran 2025'te yayımladığı çözümlemeye göre lazer mesafe ölçerdeki (LRF) bir anomali sert inişe yol açtı. Araçta, Avrupa'da yapılmış 5 kilogramlık Tenacious adlı küçük bir gezgin de vardı. Daha geniş Ay programı için Ay'a yolculuklar sayfasına bakabilirsiniz.
Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?
Soğuk Deniz, Ay'ın uzak kuzeyinde olduğu için bize çok eğik bir açıyla bakılır. Ay'ın üst kenarına yakın durduğundan yaklaşık 13 yay dakikalık uzunluğu (1.446 km'nin Ay'ın ortalama 384.400 km'lik uzaklığında kapladığı açı, yazıdaki rakamlardan hesaplanmıştır) olsa da kenar kısalması nedeniyle daha ince ve kısa görünür. Dürbünle koyu bir şerit olarak izlenir; Alp Vadisi'nin kendisi küçük bir teleskopla, ortasındaki ince yarık ise ancak iyi görüş koşullarında seçilebilir.
Ayrıntı görmek için en iyi zaman, aydınlık-karanlık sınırının (terminatörün) denizin üzerinden geçtiği zamanlardır, çünkü alçak ışık kraterlerin duvarlarını, sırtları ve vadileri uzun gölgelerle ortaya çıkarır. Büyüyen Ay'da terminatör, yaklaşık ilk dördün evresinde Soğuk Deniz'in merkez boylamından geçer; Platon, Alp Vadisi ve Aristoteles bu çevredeki günlerde gün doğumu ışığında ayrıntılı görünür. Ay'ın evrelerini Ay evreleri sayfasında inceleyebilirsiniz. Kuzey kenarındaki yapılar librasyon sayesinde zaman zaman bize biraz daha dönük görünür; bu, Philolaus gibi en kuzeydeki kraterler için önemlidir.
Gözleme başlarken Ay atlası sayfasındaki dürbün ve teleskopla görülecek yerler listesi işinize yarar. Aygıt seçimi için yeni başlayanlar için teleskop ve dürbün rehberi, fotoğraf için Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısı kullanışlıdır.
İlginç bilgiler
- Soğuk Deniz'in batı ucundaki Harpalus, 1950'lerin Destination Moon filminde iniş yeri olarak kullanıldı.
- Platon'un tabanında yalnızca küçük, dağınık çukurlar vardır; merkezî tepe bulunmaz.
- Alp Vadisi, Francesco Bianchini tarafından 1727'de fark edildi; adı 1961'de IAU tarafından onaylandı.
- ispace'in Resilience aracı 5 Haziran 2025'te denize inmeyi denedi ve yüzeye çakıldı.
- Gilbert, van Langren ve Gassendi bu şeride farklı adlar vermişti; bugünkü ad Riccioli'nin 1651 adlandırmasından gelir.
Kısaca
- Soğuk Deniz (Mare Frigoris), Ay'ın yakın yüzünün uzak kuzeyinde yaklaşık 1.446 kilometre uzunluğunda bir bazalt şeridir.
- Güneyinde Yağmurlar Denizi, Platon Krateri (101 km çap) ve Alp Dağları ile Alp Vadisi (yaklaşık 166 km) bulunur.
- Doğudaki bazaltları Üst İmbriyen, batıdakileri Eratosthenian dönemdendir; ad 1651'de Riccioli'den gelir.
- 5 Haziran 2025'te ispace'in Resilience aracı denize inmeye çalıştı ve sert inişle yüzeye çakıldı.
- Türkiye'den dürbünle seçilir; ayrıntı için terminatörün üzerinden geçtiği ilk dördün civarı en uygun zamandır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)














