Berraklık Denizi (Mare Serenitatis) nedir? Apollo 17'nin indiği Ay denizi
Berraklık Denizi (Mare Serenitatis), Ay'ın yakın yüzündeki 674 km'lik bazalt ovasıdır; Apollo 17 doğu kıyısındaki Taurus-Littrow vadisine indi, Türkiye'den çıplak gözle görülür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Ay'ın yakın yüzü; yaklaşık 28° K, 17,5° D
- Çap
- 674 km
- Keşif
- 1651'de Riccioli'nin haritasında adlandırıldı (1645'te van Langren 'Mare Eugenianum' demişti); mascon 1968'de Lunar Orbiter ile belirlendi; Apollo 17 (1972) doğu kıyısındaki Taurus-Littrow vadisine indi; Luna 21 ve Lunohod 2 (1973) Le Monnier kraterinde çalıştı
Berraklık Denizi (Latince Mare Serenitatis), Ay'ın bize dönük yüzünün kuzey yarısında uzanan, yaklaşık 674 kilometre çapında geniş ve karanlık bir bazalt ovasıdır. Adı bir su kütlesinden değil, eski gözlemcilerin bu koyu ovaları deniz sanmasından gelir. En çok, 1972'de Apollo 17'nin doğu kıyısındaki Taurus-Littrow vadisine inmesiyle tanınır; çıplak gözle de kolayca seçilir.
Genel bakış: kuzeyde, Huzur Denizi'nin komşusu
Ay'a çıplak gözle baktığımızda gördüğümüz koyu lekelerin hepsi "denizdir" (maria). Gerçekte bunlar, geçmişte bazalt lavla dolmuş büyük çarpma havzalarıdır; ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında. Berraklık Denizi'nin merkezi yaklaşık 28° kuzey ve 17,5° doğudadır. Güneydoğuda Huzur Denizi'ne bağlanır, güneybatıda Mare Vaporum ile komşudur; kuzeydoğuda ise deniz malzemesi Lacus Somniorum'a doğru taşar.
Batı kenarında Montes Haemus dağları belirsiz bir halka oluşturur. Kuzeydoğu kıyısında 95 kilometrelik Posidonius krateri durur, denizin içinde 16 kilometrelik Bessel krateri yer alır; doğu kıyısında ise Apollo 17'nin indiği vadi bulunur.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Latince ad | Mare Serenitatis |
| Konum | Yaklaşık 28° K, 17,5° D (Ay'ın yakın yüzü) |
| Çap | 674 km |
| Havzanın yaşı | Nektaris dönemi |
| Bazalt dolgunun yaşı | Üst İmbriyen dönem |
| Kütle yoğunlaşması (mascon) | 1968'de Lunar Orbiter ölçümleriyle belirlendi |
Adı nereden geliyor?
Bugünkü adlandırma sistemi, Giovanni Riccioli'nin 1651'de yayımlanan Ay haritasına dayanır. Riccioli denizlere hava durumu ve ruh hali çağrıştıran adlar verdi; Latince serenitas "dinginlik, açıklık" demektir ve Türkçede bölge Berraklık Denizi diye anılır. Daha eski adlandırmalar da vardı: Michael van Langren 1645'te aynı bölgeye Mare Eugenianum demişti. Batı kültüründe Ay'daki adam yüzünün gözlerinden biri olarak da bilinir.
Nasıl oluştu?
Hikâye iki perdelidir. Önce, Ay'ın erken döneminde (Nektaris dönemi) dev bir çarpma burada havzayı açtı. Taurus-Littrow'u çevreleyen dağ halkasının da bu havza çarpmasından, yaklaşık 3,8-3,9 milyar yıl önce kaldığı belirtilir. Çok sonra, Üst İmbriyen dönemde, havzanın büyük bölümü bazalt lavla dolarak bugünkü karanlık ovayı oluşturdu. Çarpma olaylarının nasıl krater açtığını çarpma krateri sayfasında bulabilirsiniz.
Berraklık Denizi'nde 1968'de, Lunar Orbiter uzay aracının ölçümleriyle bir "mascon" (kütle yoğunlaşması) belirlendi: havzanın üstünde yer çekimi çevresinden daha güçlüydü. Yüzeyde ise sıkışma kuvvetleriyle oluşmuş kırışıklık sırtları (wrinkle ridge) göze çarpar. Doğudaki Dorsa Smirnov bunların biridir: 222 kilometre uzunluğundaki sırt sistemi 1976'da Uluslararası Astronomi Birliği tarafından Sovyet jeolog Sergey Smirnov'un adıyla anıldı.
Çevresindeki oluşumlar
- Posidonius: Kuzeydoğu kıyısındaki 95 kilometre çapında, yaklaşık 1,37 kilometre derinliğinde bir krater. İçini bir zamanlar lav bastığı için kenarı özellikle batıda silik; zemininde Rimae Posidonius denen yarık sistemi uzanır. Adını Yunan filozof ve coğrafyacı Apamealı Poseidonios'tan alır.
- Bessel: Denizin içinde, 16 kilometre çapında bir krater.
- Linné: Batı kesimde, yalnızca 2,4 kilometre çapında küçük bir krater. 1866'da Johann Schmidt, bu kraterin beyaz bir lekeye dönüştüğünü ileri sürdü ve onlarca yıl süren bir tartışma başladı. Lunar Reconnaissance Orbiter verileri, kraterin çanak değil, yassılaşmış ters bir koni biçiminde olduğunu ve çevresindeki parlak fırlatım örtüsünün onu belirgin gösterdiğini ortaya koydu; küçük boyutu yüzünden kötü görüş koşullarında gözden kaybolabilir. Kraterin yaşı birkaç on milyon yıl kadardır.
Taurus-Littrow vadisi ve Apollo 17
Denizin güneydoğu kıyısında, yaklaşık 20° kuzey ve 31° doğuda Taurus-Littrow vadisi uzanır. Vadiyi Kuzey ve Güney masifleri ile Doğu masifi ve Yontulmuş Tepeler (Sculptured Hills) çevreler; masiflerin yüksekliği sayesinde vadinin derinliğinin Grand Canyon'unkini geçtiği söylenir. Dağlık bölge feldspatça zengin breşten oluşur; vadi tabanında ise kalınlığı 1.400 metreyi aşan bir bazalt katmanı yatar, üstünü yaklaşık 14 metrelik gevşek regolit örter. Vadide, genç bir bindirme fayı olan Lee-Lincoln yamacı da bulunur.
Apollo programının son insanlı görevi bu vadiyi, aynı noktada hem dağlık bölge kayacını hem genç volkanik malzemeyi örnekleyebilmek için seçti. Komutan Eugene Cernan ve Ay modülü pilotu Harrison Schmitt, Challenger iniş aracıyla 11 Aralık 1972'de 19:54:58 UTC'de indi. Schmitt, Ay'a ayak basan ilk bilim insanıydı; mesleği jeologdu. Komuta modülü pilotu Ronald Evans ise America adlı komuta modülüyle yörüngede kaldı. Uçuşa ve mürettebata Apollo 17 sayfasından ayrıntılı bakabilirsiniz.

Yüzeyde üç gün
Ekip yüzeyde yaklaşık üç gün kaldı ve üç ayrı yürüyüş yaptı; toplam yürüyüş süresi 22 saat 3 dakika 57 saniyedir. Ay gezgin aracıyla toplam 35,7 kilometre yol alındı, Ay modülünden en fazla 7,6 kilometre uzaklaşıldı. Yaklaşık 115 kilogram numune Dünya'ya getirildi; ekip dokuz planlı jeolojik istasyonun yanında on iki ek örnekleme durağında da çalıştı.
| Yürüyüş | Süre |
|---|---|
| 1. yürüyüş | 7 sa 11 dk 53 sn |
| 2. yürüyüş | 7 sa 36 dk 56 sn |
| 3. yürüyüş | 7 sa 15 dk 8 sn |
Turuncu toprak ve eski kayaçlar
İkinci yürüyüşte Shorty kraterinin yakınında, turuncu renkli volkanik cam taneleri bulundu. Bu cam tanecikleri 3,5 milyar yıldan daha önce oluşmuştur; yani vadide, çevredeki denizden bile eski bir volkanik geçmişin izi vardır. Vadiden gelen bir başka numune, 76535 numaralı troktolit, yaklaşık 4,25 milyar yaşındadır ve Ay'ın bir dönem manyetik alan ürettiği (çekirdek dinamosu) varsayımını desteklemek için kullanılır.


Verileri göster
| Denizin çapı | 674 km |
|---|---|
| Toplam yürüyüş süresi | 22 sa 3 dk 57 sn |
| Gezgin aracın aldığı yol | 35,7 km |
| Ay modülünden en uzak nokta | 7,6 km |
| Getirilen numune | yaklaşık 115 kg |
| Dünya'ya dönüş | 19 Aralık 1972 |
Sovyetlerin Ay gezgini: Lunohod 2
Denizin doğu sınırı, Apollo'dan sonra da ziyaret edildi. Luna 21, 15 Ocak 1973'te Berraklık Denizi ile Taurus Dağları arasındaki Le Monnier kraterine indi ve Lunohod 2 adlı 840 kilogramlık gezgini indirdi. Gezgin yaklaşık dört buçuk ay çalıştı, 42 kilometre yol aldı, 80.000 televizyon görüntüsü ve 86 panorama çekti. Toz 9 Mayıs'ta güneş panellerini kaplamıştı; Sovyet haber ajansı görevin bittiğini 3 Haziran 1973'te duyurdu. İsrail'in SpaceIL kuruluşuna ait Beresheet aracı ise 11 Nisan 2019'da, denizin kuzey kesiminde yaklaşık 33° K, 19° D konumunda yüzeye çarptı.
Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?
Berraklık Denizi, Türkiye'den çıplak gözle kolayca seçilir: Ay'ın yüzünün üst yarısında, ortanın biraz sağında duran koyu, yuvarlağımsı bir leke olarak görünür. Dolunayda ayrıntı azdır, çünkü Güneş tepeden vurur ve kabartılar düzleşir. Kıyı dağları, sırtlar ve kraterler için ışık yan yönden gelmelidir; yani Ay'ın evrelerinde, ilk dördün civarındaki akşam saatlerinde ya da son dördün civarındaki sabah saatlerinde bakmak daha verimlidir (Ay evreleri sayfasına bakın).
- Çıplak göz: Denizin koyu lekesi ve komşu Huzur Denizi ile bağlantısı.
- Dürbün: Posidonius gibi geniş kraterler ve kıyı dağları; dürbün ve teleskop rehberi işe yarar.
- Teleskop: Bessel ve Linné gibi küçük kraterler, kırışıklık sırtları.
Ay'da görülecek yerleri Ay atlası sayfasında bulabilir, fotoğraf çekmek isterseniz Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısından yararlanabilirsiniz.
Ay'ın bütününde yeri
Denizlerin çoğu yakın yüzde toplanmıştır; Berraklık Denizi, hem insanlı bir görevin hem de robotik bir gezginin çalıştığı bölgelerden biridir. Genel tablo için Ay'ın yüzeyi, gök cisminin kendisi için Ay sayfasına bakın.
Kısaca
- Berraklık Denizi (Mare Serenitatis), Ay'ın yakın yüzünde yaklaşık 674 km çapında bir bazalt ovasıdır; su içermez, adı eski gözlemcilerden kalmadır.
- Havza Nektaris döneminde açıldı, bazalt dolgusu Üst İmbriyen döneme ait; 1968'de burada kütle yoğunlaşması (mascon) saptandı.
- Apollo 17, 11 Aralık 1972'de doğu kıyısındaki Taurus-Littrow vadisine indi; yaklaşık 115 kg numune getirildi ve Shorty kraterinde turuncu volkanik cam bulundu.
- Luna 21 ve Lunohod 2 (1973) aynı bölgede, Le Monnier kraterinde çalıştı.
- Türkiye'den çıplak gözle görünür; ayrıntılar için ilk dördün civarında dürbün ya da teleskopla bakmak daha verimlidir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















