21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Mirfak (Alfa Persei) nedir? Perseus'un en parlak yıldızı ve Alfa Persei Kümesi

Mirfak, Perseus'un en parlak yıldızı olan yaklaşık 510 ışık yılı uzaktaki sarı-beyaz süperdevdir; Alfa Persei Kümesi'nin merkezinde durur ve Türkiye'nin kuzeyinde hiç batmaz.

Türü
Yıldız
Bulunduğu yer
Perseus (Kahraman) takımyıldızı; kuzey gökyüzü, Algol'ün kuzeyinde, Cassiopeia'nın güneyinde
Çap
yaklaşık 54 Güneş yarıçapı
Keşif
Çıplak gözle görülen parlak yıldız; F5 Ib tayf türü 1943'ten beri MK sınıflamasında çapa yıldızı; IAU adını 2016'da onayladı

Mirfak (Alfa Persei, α Persei), Perseus (Türkçede Kahraman) takımyıldızının en parlak yıldızıdır; Dünya'dan yaklaşık 510 ışık yılı uzaktaki, yaklaşık 1,8 kadir parlaklığında sarı-beyaz bir süperdevdir (tayf türü F5 Ib). Güneş'ten yaklaşık 54 kat geniş ve yaklaşık 4.000 kat ışınım gücüne sahip olan yıldız, gökyüzünde yaklaşık 6 derece genişliğindeki Alfa Persei Kümesi'nin (Melotte 20) merkezinde durur. Türkiye'nin kuzey illerinden hiç batmadan görülür; kış akşamlarında ise herkes için başucuna yakın yükselir.

Mirfak çıplak gözle bile kolayca seçilir, ama asıl güzelliği dürbünle ortaya çıkar: çevresinde, genç ve mavi-beyaz yıldızlardan oluşan geniş bir yıldız sürüsü uzanır. Bu yazıda yıldızın adını, Türkiye'den ne zaman ve nasıl bulunacağını, fiziksel özelliklerini, çevresindeki kümeyi ve ona bağlanan anlatıları ele alıyoruz.

Mirfak'ın adı ve künyesi

Yıldızın Bayer adı Alfa Persei, Flamsteed adı 33 Persei'dir; katalog numaraları HR 1017, HD 20902 ve HIP 15863 olarak verilir. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) 2016'da "Mirfak" adını resmî yıldız adı olarak onayladı. Adın kökeni Arapça mirfaq al-Thurayyā ifadesidir: mirfaq "dirsek", al-Thurayyā ise Ülker'in Arapça adıdır. Yani ad, kabaca "Ülker'in dirseği" anlamına gelir. Eski kaynaklarda Mirphak, Marfak ve Algenib gibi yazılışlarına da rastlanır.

Yıldız, Perseus'un en parlak üyesi olduğu için Alfa harfini taşır. Perseus'un daha ünlü yıldızı Algol (Beta Persei) normalde yaklaşık 2,1 kadir parlaklığındadır; yani Mirfak'tan belirgin biçimde sönüktür. Perseus'un öteki cisimlerini Perseus takımyıldızı maddemizde bulabilirsiniz; takımyıldızların nasıl adlandırıldığı ise takımyıldızlar sayfasında anlatılıyor.

Türkiye'den ne zaman ve nerede görülür?

Mirfak'ın gökküredeki konumu yaklaşık +49° 52′ deklinasyondadır (dik açıklık 03h 24m). Basit geometri bize şunu söyler: yaklaşık 40,1° kuzey enleminin kuzeyindeki gözlemciler için bu yıldız dönenceldir, yani hiç batmaz. Türkiye'nin kuzey kesimi (İstanbul, Edirne, Sinop, Kars gibi yerler) bu şeridin içinde kalır; ufka en yaklaştığı anda bile yıldız yalnızca 1-2 derece yükseklikte olur. Ankara çevresinde (yaklaşık 40° kuzey) yıldız ufkun altına bir saatten kısa süre iner; yaklaşık 38° kuzeyde bu süre üç saate, 36° kuzeyde (Akdeniz kıyısı) yaklaşık dört saate çıkar. Bunlar atmosfer kırılması ve yerel ufuk engelleri hesaba katılmadan yapılmış geometrik değerlerdir.

Yıldızın gökyüzündeki en yüksek noktası, Türkiye'nin enlemlerinde yaklaşık 76° ile 82° arasındadır; yani başucunun yalnızca 8-14 derece güneyinden geçer. En rahat gözlem dönemi sonbahar sonundan kışa uzanan aylardır. Türkiye saatiyle ve İstanbul-Ankara hattı için yaklaşık değerler şöyledir (doğuya gidildikçe saatler bir saate kadar öne kayar):

TarihMirfak'ın en yüksek olduğu saat (yaklaşık)
15 KasımGece yarısını biraz geçe (00.50 civarı)
1 Aralık23.45 civarı
1 Ocak21.30 civarı
15 Ocak20.30 civarı
15 Şubat18.15 civarı (gün batımı sularında)

Yaz aylarında Mirfak akşam saatlerinde kuzey-kuzeydoğu ufkunda alçaktadır; ağustos başında şafaktan önce yükselmiş olarak görülür. Karanlık bir gökyüzü için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz.

Gökyüzünde nasıl bulunur?

Mirfak'ı bulmanın üç kolay yolu vardır:

  • Cassiopeia üzerinden: Perseus, kuzeyindeki Cassiopeia'nın (W biçimli takımyıldız) hemen güneyinde yer alır. Bu bölgede Perseus'un en parlak yıldızını arayın: Mirfak'tır.
  • Ülker üzerinden: Mirfak, Ülker'in neredeyse tam kuzeyindedir. Koordinatlardan hesaplandığında aradaki açı yaklaşık 26 derecedir; kol uzunluğunda tutulan bir yumruk yaklaşık 10 derece kapladığından, Ülker'den kuzeye doğru yaklaşık iki buçuk yumruk gitmek yeterlidir.
  • Algol üzerinden: Algol, Mirfak'ın yaklaşık 9 derece (bir yumruk) güneyinde ve biraz batısındadır. İkisini birlikte görürseniz Perseus'un çekirdeğini bulmuşsunuz demektir.

Doğu tarafında, Arabacı takımyıldızının parlak yıldızı Capella bulunur.

Perseus bölgesinin geniş açılı görüntüsü: sol üstte Alfa Persei Kümesi ve Mirfak, sol-ortada Çifte Küme, alt kenarda Andromeda Galaksisi.
Bautsch / Wikimedia Commons, CC0

Fiziksel özellikler: bir F süperdevi

Mirfak, hidrojenini çekirdeğinde tüketmiş ve ana kolu bırakmış kütleli bir yıldızdır. Yıldızların yaşam evrelerini yıldızların yaşam döngüsü maddesinde bulabilirsiniz; tayf harflerinin anlamı için yıldız türleri ve tayf sınıfları sayfasına bakın. "Ib" ışınım sınıfı, süperdevler arasında daha az parlak olanları anlatır.

ÖzellikDeğer
Tayf türüF5 Ib (sarı-beyaz süperdev)
Görünür parlaklıkyaklaşık 1,8 kadir (kaynağa göre 1,79-1,85)
Uzaklıkyaklaşık 510 ışık yılı (155 parsek)
KütleGüneş'in 6-7 katı
YarıçapGüneş'in yaklaşık 53,8 katı
Işınım gücüGüneş'in yaklaşık 4.018 katı
Yüzey sıcaklığıyaklaşık 6.439 K
Yaşyaklaşık 41 milyon yıl
Dönme süresi50 ya da 90 gün (belirsiz)

Yarıçap, Güneş yarıçapının yaklaşık 0,0047 astronomik birim (AU) olduğu bilinerek ölçeklenirse, Mirfak Güneş'in yerinde olsaydı yaklaşık 0,25 AU'luk bir küre oluştururdu. Bu, Merkür'ün Güneş'e en yakın geçtiği uzaklığın içinde kalır. Kütlesi bu kadar büyük bir yıldızın ömrü kısadır: Mirfak, Güneş'in 10 milyar yıllık ömrüne kıyasla yalnızca birkaç on milyon yıl önce doğmuştur. Yaş, kaynaktan kaynağa değişir; yıldız için 41 milyon yıl verilirken, çevresindeki küme için yapılan çalışmalarda 50 milyon yıl dolayında değerler öne çıkar.

Yıldız çok az da olsa titreşir: parlaklığı 9,5 günlük bir dönemle yalnızca yaklaşık 0,006 kadir değişir. Mirfak gerçek bir Cepheid değişeni değildir, ama Hertzsprung-Russell diyagramında Cepheidlerin bulunduğu bölgenin içine düşer; bu yüzden Cepheid araştırmalarında ilgi çeker.

Mirfak'ın temel sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Parlaklık1,8 kadir
Uzaklık510 ışık yılı
Yarıçap53,8 Güneş
Kütle6-7 Güneş
Sıcaklık6.439 K
Işınım gücü4.018 Güneş

Neden "çapa yıldız"?

Morgan-Keenan (MK) sınıflaması, yıldızları tayf türüne ve parlaklık sınıfına göre ayıran sistemdir; 1943'te Yerkes Gözlemevi'nden William Wilson Morgan, Philip C. Keenan ve Edith Kellman tarafından yayımlandı. Mirfak, 1943'ten beri bu sistemde kararlı bir "çapa noktası" kabul edilir: F5 Ib sınıfının ölçüt yıldızıdır. Aynı F5 tayf türündeki Procyon ise F5 IV olarak sınıflanır; yani altdevdir. İki yıldızın renk ve sıcaklığı benzer olsa da ışınım güçleri çok farklıdır ve bu fark tayftaki ince çizgi ayrıntılarından anlaşılır.

Alfa Persei Kümesi (Melotte 20)

Mirfak, Alfa Persei Kümesi'nin en parlak üyesidir. Küme Melotte 20, Collinder 39 ve Per OB3 gibi adlarla da bilinir. Yaklaşık 6 derece genişliğindeki küme gökyüzünde Ay'ın görünür çapının yaklaşık on iki katı kadar yer kaplar; bu yüzden küçük bir teleskopun dar görüş alanına sığmaz, ama dürbün için idealdir.

  • Uzaklık: yaklaşık 570 ışık yılı (175 parsek). Mirfak'ın bireysel uzaklık ölçümü (yaklaşık 510 ışık yılı) bundan biraz farklıdır; fark ölçüm yöntemlerinden kaynaklanabilir.
  • Yaş: yaklaşık 50 milyon yıl (yakın tarihli bir çalışmada 49,5 ± 6 milyon yıl; eski kaynaklarda 50-70 milyon yıl). Ülker'in yaklaşık 125 milyon yıllık yaşıyla karşılaştırıldığında belirgin biçimde daha gençtir.
  • Üyeler: kütleçekimsel sınırı içinde 517 üye belirlenmiştir. En parlak üyeler arasında Mirfak'ın yanında Delta, Sigma ve Psi Persei ile 29, 30, 34 ve 48 Persei gibi mavi-beyaz B türü yıldızlar bulunur.
  • Yapı: kümenin merkezde daha yoğun olduğu ("kütle ayrışması") ve çevresinde uzayan gelgit kuyrukları bulunduğu gösterilmiştir. Metal bolluğu Güneş'e yakındır.

Kümenin genç üyelerinden biri, Güneş benzeri TOI-6109 yıldızıdır; çevresinde Neptün boyutunda iki gezegen bulunduğu bildirilmiştir. Ötegezegenlerin nasıl bulunduğunu ötegezegenler nasıl bulunur? sayfasında okuyabilirsiniz.

Dürbünle ne görürsünüz?

Alfa Persei Kümesi'nin birleşik parlaklığı yaklaşık 1,2 kadir kadardır. Ay'sız ve ışık kirliliğinden uzak bir gecede küme, Mirfak'ın çevresinde gevşek bir yıldız bulutu gibi görünür. Dürbünle bakıldığında Mirfak'ı çevreleyen ve onun kuzeydoğusuna doğru uzanan mavi-beyaz yıldızlar ortaya çıkar. Yeni başlıyorsanız teleskop ve dürbün rehberi işinize yarar.

Alfa Persei Kümesi'nin yıldızları: mavi-beyaz B türü üyeler. Mirfak görüntünün üst kenarında kalıyor.
Minnastronomer / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Mirfak'ın çevresindeki gök cisimleri

Aynı bölgede Perseus'un en çok bilinen iki cismi yer alır. Birincisi tutulma çifti Algol'dür; parlaklığı yaklaşık 2,1 kadirden 3,4 kadire iner ve yaklaşık 94 ışık yılı uzaktadır. İkincisi Çifte Küme'dir (NGC 869 ve NGC 884); karanlık gökyüzünde çıplak gözle bulanık bir leke olarak görülür ve 7.000 ışık yılından fazla uzaktadır. Her yıl ağustosta etkin olan Perseid meteor yağmuru da Perseus yönünden yayılıyormuş gibi görünür; ayrıntısı Perseid meteor yağmuru yazımızda anlatılıyor.

Mirfak'ın etrafındaki gezegen tartışması

2012 başında yapılan radyal hız ölçümleri, Mirfak'ın hızında yaklaşık 128 günlük bir dönemle ve yaklaşık 70 m/s genlikle bir salınım bulunduğunu gösterdi. Bu salınım başlangıçta yaklaşık 6,6 Jüpiter kütlesinde bir dev gezegenin işareti olarak yorumlandı. Ancak 2025 tarihli bir çözümleme, salınımın gezegenden değil, yıldızın kendi titreşimlerinden geldiği sonucuna vardı: yaklaşık 130 günlük dönem zamanla zayıflıyor, 66 günlük başka bir dönem ortaya çıkıyordu; bu kararsızlık yörüngedeki bir gezegenle uyuşmuyordu. Yani şimdilik Mirfak'ın doğrulanmış bir gezegeni yoktur. Bu örnek, süperdev yıldızların kendi titreşimlerinin gezegen aramalarında nasıl yanıltıcı olabileceğini de gösterir.

Adları ve anlatılar

Arap gökbilimi: Mirfak adı, yıldızı Ülker'le ilişkilendiren Arapça "dirsek" imgesinden gelir. Ülker, Türk gök geleneğinde de önemli bir yere sahiptir; konuyu Türklerde gökyüzü maddemizde anlattık. Mirfak'ın kendisi için ayrıca belgelenmiş bir Türkçe halk adı bulamadık; Türkçe kaynaklarda yıldız Alfa Persei ya da Mirfak adıyla anılır.

Çin gökbilimi: Yıldız, Çin'de 天船三 (Tiān Chuán sān) olarak bilinir: "Göksel Tekne"nin üçüncü yıldızı.

Hawai geleneği: Hawai kozmolojisinde yıldızın adı Hinaliʻi'dir. Anlatıya göre ad büyük bir tsunamiyi anar ve Maui'nin göçünün başlangıcını işaretler; Samanyolu'nun yaratılışı sırasında gökle yerin ayrıldığı nokta olarak da geçer.

Yunan mitolojisi: Takımyıldız, Danae'nin oğlu kahraman Perseus'u canlandırır. Perseus, Gorgon Medusa'nın başını getirir, dönüşünde Kepheus'un kızı Andromeda'yı deniz canavarı Cetus'tan kurtarır. Andromeda'nın annesi Kassiopeia olduğu için bu aile gökyüzünde komşudur; hikâyenin tamamı Andromeda, Perseus ve Kassiopeia efsanesi yazısında. Andromeda'nın galaksisi de aynı bölgede, Perseus'un güneybatısında bulunur; bkz. Andromeda galaksisi.

Mirfak'ın kısa tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
1943MK sisteminde çapa yıldız
2012Gezegen adayı yorumu
2016IAU adı onayladı
2025Titreşim açıklaması

İlginç bilgiler

  • Mirfak, Perseus'un Alfa yıldızı olmasına rağmen takımyıldızın en ünlü yıldızı değildir; bu unvan, parlaklığı değişen Algol'e aittir.
  • Adı Ülker'e gönderme yapsa da iki cisim gökyüzünde yaklaşık 26 derece ayrıdır ve fiziksel olarak ilişkili değildir (Ülker yaklaşık 444, Mirfak yaklaşık 510 ışık yılı uzaktadır).
  • Mirfak'ın rengi sarı-beyazdır; astrofotoğraflarda renk işleme ve kameraya göre mavi, beyaz ya da sarı çıkabilir.

Kısaca

  • Mirfak (Alfa Persei), Perseus takımyıldızının en parlak yıldızıdır: yaklaşık 1,8 kadirdeki, yaklaşık 510 ışık yılı uzaktaki F5 Ib sarı-beyaz süperdevidir.
  • Güneş'in yaklaşık 54 katı yarıçapa, 6-7 katı kütleye ve yaklaşık 4.000 katı ışınım gücüne sahiptir; yaşı birkaç on milyon yıldır.
  • Türkiye'nin kuzeyinde hiç batmaz, kış akşamlarında başucunun yaklaşık 8-14 derece güneyinden geçer. Ülker'in neredeyse tam kuzeyinde ve Algol'ün yaklaşık 9 derece kuzeyindedir.
  • Yaklaşık 50 milyon yıllık, 500'den fazla üyeli Alfa Persei Kümesi'nin (Melotte 20) merkezindedir; dürbünle en güzel hâlini alır.
  • 1943'ten beri MK tayf sınıflamasında F5 Ib için çapa yıldızıdır; 2012'de öne sürülen gezegen adayı ise 2025'te yıldızın kendi titreşimleriyle açıklanmıştır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar