21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux b

Pollux, İkizler takımyıldızının en parlak yıldızıdır: 34 ışık yılı uzaklıkta, Güneş'in dokuz katı yarıçapta turuncu bir dev. Çevresindeki gezegen Pollux b ise hâlâ tartışmalıdır.

Türü
Yıldız
Bulunduğu yer
İkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Çap
Güneş yarıçapının yaklaşık 9 katı
Keşif
Antik çağlardan beri bilinen parlak yıldız; çevresinde gezegen önerisi 2006'da (Hatzes ve ark.) duyuruldu, adı IAU tarafından 2016'da onaylandı

Pollux (Beta Geminorum), İkizler takımyıldızının en parlak yıldızıdır; Güneş'e yaklaşık 34 ışık yılı uzaklıkta duran, turuncu renkli bir dev yıldızdır. Görünür parlaklığı 1,14 kadirdir ve gökyüzünün en parlak yıldızları arasında yer alır. Türkçe kaynaklarda adı çoğu zaman "Polluks" diye de yazılır; bu sayfada yıldızın uluslararası adı olan Pollux'u kullanıyoruz.

Pollux, kardeşi sayılan Kastor ile birlikte İkizler takımyıldızının iki "baş" yıldızını oluşturur. Ancak ikisi fiziksel olarak birbirine benzemez: Kastor altı yıldızlı bir sistemken Pollux tek başına dolaşan, yaşlanmış bir yıldızdır. Çevresinde bir gezegen dolandığı 2006'da duyurulmuş, ancak bu gezegenin varlığı bugün de tartışmalıdır.

Güneş'e 60 ışık yılından yakın dev ve altdev yıldızların boyut karşılaştırması. Sol baştaki dev daire Pollux'tur; en küçük beyaz daire ise Güneş (Sol).
21.Andromedae / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Pollux'un temel bilgileri

Aşağıdaki değerler yayımlanmış ölçümlerden derlenmiştir ve küçük belirsizlikler taşır.

ÖzellikDeğer
AdıPollux, Beta Geminorum (β Gem), 78 Geminorum, HD 62509, HIP 37826
Takımyıldızıİkizler (Gemini)
Görünür parlaklık1,14 kadir
Uzaklıkyaklaşık 33,8 ışık yılı (10,36 parsek)
Tayf türüK0 III (turuncu dev)
KütleGüneş'in yaklaşık 2,1 katı
YarıçapGüneş'in yaklaşık 9 katı
Işıma gücüGüneş'in yaklaşık 38 katı
Yüzey sıcaklığıyaklaşık 4.810 K
Yaşyaklaşık 1,2 milyar yıl
Pollux'un rakamlarla portresi
Uzay Gündem
Verileri göster
Görünür parlaklık1,14 kadir
Uzaklık33,8 ışık yılı
Yarıçap8,97 Güneş yarıçapı
Kütle2,12 Güneş kütlesi
Işıma gücü38,4 Güneş
Yüzey sıcaklığı4.810 K

Turuncu dev ne demektir?

Pollux, çekirdeğindeki hidrojeni tüketmiş ve bu yüzden şişerek dev evresine girmiş bir yıldızdır. Tayf türü K0 III olarak yazılır: "K" yüzey sıcaklığının Güneş'ten düşük olduğunu ve rengin turuncuya kaydığını, "III" ise dev sınıfını gösterir (ayrıntılar için tayf türü ve kırmızı dev sayfalarına bakabilirsiniz). Yüzey sıcaklığı Güneş'ten düşüktür, buna karşın yüzeyi çok daha geniş olduğu için Güneş'ten yaklaşık 38 kat fazla ışık yayar.

Kütlesi Güneş'in yaklaşık iki katı, yaşı ise yaklaşık 1,2 milyar yıldır. Yani Güneş'ten hem daha kütlelidir hem de çok daha genç; kütleli yıldızlar yakıtlarını daha hızlı tükettiği için dev evresine daha erken gelmiştir. Pollux, Güneş'e en yakın dev yıldız olarak bilinir. Bu yakınlık sayesinde ayrıntılı incelenmiştir: 1943'ten beri tayfı, öteki yıldızları sınıflandırırken kullanılan sabit çapa noktalarından biridir.

Yıldız yaklaşık 660 günde bir kez kendi ekseni etrafında döner. Dönme hızı yüzeyde saniyede yalnızca birkaç kilometredir; bu, hızlı dönen yıldızlara göre çok yavaştır. ROSAT uydusuyla yapılan gözlemlerde zayıf bir X-ışını yayımı saptanmış, bu da düşük düzeyde manyetik etkinliğe işaret etmiştir. Bu ayrıntı, aşağıda anlatılan gezegen tartışması için önemlidir.

Gökyüzünde Pollux nasıl bulunur?

Pollux'u bulmak kolaydır: Avcı'nın kuşağının ve Boğa'daki V biçimli Hyades kümesinin doğusuna bakın. Orada birbirine yakın duran iki parlak yıldızdan biri Kastor, diğeri Pollux'tur. İkisini ayırmanın yolu renkleridir: Kastor beyaza çalan, Pollux ise belirgin biçimde turuncudur. Pollux ayrıca ikisinin daha parlak olanıdır.

Bayer 'Alfa' harfini Kastor'a, 'Beta' harfini Pollux'a vermiştir; yani Pollux, adındaki harfe rağmen takımyıldızın en parlak yıldızıdır. Yıldızların Bayer adlarında harf sırası her zaman parlaklık sırasını izlemez.

Türkiye'den ne zaman görülür?

Pollux'un gök koordinatı yaklaşık +28° (kuzey) deklinasyondadır. Türkiye'nin enlemlerinde (yaklaşık 36° ile 42° kuzey) bu yıldız hiç batmayan yıldızlardan değildir; doğar ve batar, ama gökyüzünde çok yükseğe çıkar. Bu basit hesaba göre güney yönünde en yüksek anında ufuktan yaklaşık 76° ile 82° yukarıya, yani başucuna çok yakın bir yere ulaşır. Bu yükseklik, atmosferin görüntüyü bozduğu ufuk çizgisinden uzak olduğu için gözlem açısından avantajdır.

  • Sonbahar sonu - kış: Aralık akşamlarında Pollux doğuda yükselir; Ocak ortasında gece yarısı en yüksek konumuna çıkar ve bütün gece görünür.
  • Şubat - Mart: Akşam saatlerinde güney gökyüzünde, neredeyse tepede durur. Gözlem için en elverişli dönemdir.
  • Nisan - Mayıs: Alacakaranlıkta batıya doğru alçalır.
  • Haziran - Temmuz: Güneş'in yakınında olduğu için gün ışığında kalır; yaklaşık Temmuz ortasında Güneş, Pollux'un yaklaşık 7° güneyinden geçer.

Pollux'u bulmak için ekliptik çizgisini de kullanabilirsiniz. Ekliptik, Güneş'in yıl boyunca gökyüzünde izlediği yoldur (ekliptik). Pollux bu çizginin yaklaşık 6,7° kuzeyindedir, bu yüzden Ay ve gezegenler onun yakınından geçer ama önünden geçmez. Nitekim Ay'ın Pollux'u örttüğü son olay yüksek güney enlemlerinden M.Ö. 117'de görülmüştür; yıldız ekliptiğe göre artık fazla kuzeyde olduğundan Ay bir daha onu örtemeyecektir.

Kentin ışığından kaçıp gökyüzünü izlemek isterseniz Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakın. Pollux çıplak gözle bile Türkiye'nin her yerinden seçilebilecek kadar parlaktır.

Pollux b: Güneş dışı bir gezegen mi?

Pollux'un öyküsünde en dikkat çekici bölüm gezegenidir. Yıldızın radyal hızında, yani bize doğru ya da bizden uzağa hareketinde düzenli bir salınım vardır. Bu salınım 1993'te fark edildi; ancak o dönemde yıldızın kendi değişkenliğinin daha olası olduğu düşünülüyordu. 2006'da Hatzes ve arkadaşları, Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlanan çalışmada salınımı bir gezegenin çekimine bağladı ve gezegen varsayımını doğruladıklarını duyurdu.

Önerilen gezegenin en az kütlesi Jüpiter'in yaklaşık 2,3 katıdır; yıldızın çevresini yaklaşık 590 günde (yaklaşık 1,6 yılda) dolanır ve ortalama uzaklığı 1,64 astronomik birimdir. Bu, Dünya-Güneş uzaklığının 1,6 katı, yani Güneş Sistemi'nde Mars'ın yörüngesine yakın bir uzaklıktır. Yörüngesi neredeyse dairesel (dış merkezlik 0,02). Bu yöntemle gezegen bulmanın nasıl işlediğini 51 Pegasi b sayfasında okuyabilirsiniz.

Tartışma sürüyor

Gezegenin varlığı hâlâ kesin değildir. 2009'da Pollux'ta zayıf bir manyetik alan saptandı ve bu, salınımın gezegenden değil yıldızın kendi manyetik değişkenliğinden kaynaklanıyor olabileceği düşüncesini güçlendirdi. 2021'de Aurière ve ekibinin çalışması yıldızın dönme dönemini yaklaşık 660 gün (±15) olarak buldu. Bu süre, önerilen gezegenin yaklaşık 590 günlük yörünge süresine yakındır; bu da salınımın yıldız yüzeyindeki lekeler ya da manyetik etkinlikle ilgili olabileceği ihtimalini artırır. Çalışma, bu ihtimalin dışlanamayacağını belirtmiştir. Kısacası Pollux b, onaylı bir gezegenden çok güçlü bir aday olarak değerlendirilmelidir.

Gezegenin adı ise resmîdir. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) 2014'te "NameExoWorlds" adıyla bir adlandırma yarışması açtı; sonuçlar Aralık 2015'te duyuruldu ve gezegene Thestias adı verildi. Ad, Pollux'un annesi Leda'nın babası Thestius'a gönderme yapar; "Leda" adı bir asteroite ve Jüpiter'in bir uydusuna verilmiş olduğu için kullanılmamıştır. Öneriyi Avustralya'dan theSkyNet projesi yapmıştır. Yıldızın adı Pollux'un kendisi ise IAU'nun Yıldız Adları Çalışma Grubu tarafından Temmuz 2016'da onaylanmıştır.

Pollux'un mitolojisi

Pollux adı Latincedir; Yunanca karşılığı Polydeukes'tir. Yunan ve Roma mitolojisinde Kastor ile Pollux, Leda'nın ikiz oğullarıdır; birlikte "Dioskuroi" ("Zeus'un oğulları") diye anılırlar. Anlatıya göre Kastor, Sparta kralı Tyndareus'un ölümlü oğlu, Pollux ise Zeus'un ölümsüz oğludur. İkizler atçılık ve boksla anılır; Pollux, Kral Amykos'u boksta yenmiştir. Kastor, kuzenleri Idas ve Lynkeus ile çatışmada ölünce Pollux ölümsüzlüğünü kardeşiyle paylaşmak istemiş, Zeus da ikisini göğe yerleştirerek İkizler takımyıldızı yapmıştır.

İkizler denizcilerin koruyucusu sayılır ve gemi direklerinde beliren St. Elmo ateşi onların işareti kabul edilirdi. Roma'da MÖ 495 dolayında Regillus Gölü Savaşı'ndan sonra Forum'da onlara bir tapınak yapılmıştır. Bu hikâyenin gökyüzündeki ayrıntısı şudur: Mitte biri ölümlü, biri ölümsüz olan ikizler, gökte fiziksel olarak da birbirinden çok farklıdır. Kastor çok yıldızlı bir sistemdir, Pollux ise yalnız bir devdir. Mitolojinin Zodyak'taki yeri için burçların tarihine bakabilirsiniz.

Başka kültürlerde de yıldız ayrı bir yere sahiptir. Çin astronomisinde Pollux, Kastor ve Rho Geminorum ile birlikte "Kuzey Nehir" (Beihe) takımını oluşturur ve "Kuzey Nehir'in üçüncü yıldızı" diye anılır. Eski Arap katalogları ise onu "pençenin ucu" anlamına gelen bir adla kaydetmiştir. Türk gök geleneğinden gelen yıldız adları için Türklerde gökyüzü maddesine bakılabilir.

Komşuları ve çevresinde bakılacaklar

Pollux'tan sonra İkizler'de bakılacak en güzel nesne, çıplak gözle sönük bir leke gibi seçilebilen M35 açık yıldız kümesidir. Aralık ortasında takımyıldız, yılın en yoğun meteor yağmurlarından birine ev sahipliği yapar: Geminid meteor yağmuru 13-14 Aralık dolayında doruğa çıkar ve saatte yaklaşık 100 meteor üretebilir. Meteorlar gökyüzünde İkizler'den çıkıyormuş gibi görünse de Pollux'la fiziksel bir ilişkileri yoktur.

Pollux'u aynı gecede başka parlak turuncu ve sarı yıldızlarla kıyaslamak da öğreticidir. Kış ve ilkbahar gökyüzünde Procyon ve Capella gibi başka çok parlak yıldızlar da vardır. Hepsinin rengi, boyu ve yaşı farklıdır; Pollux'un turuncu rengi bu karşılaştırmada hemen göze çarpar. Komşu takımyıldızlar için Avcı ve Boğa sayfalarına da göz atabilirsiniz.

İlginç bilgiler

  • Pollux, Güneş'e en yakın dev yıldızdır; ondan daha yakın başka bir dev yıldız yoktur.
  • Bugün Pollux'a baktığınızda gördüğünüz ışık yaklaşık 34 yıl önce yola çıkmıştır; yani 1990'ların başında yıldızdan ayrılmıştır.
  • Yıldız gökyüzünde yılda yaklaşık 0,63 yay saniyesi yer değiştirir (öz hareketi). Bu hızla Ay'ın görünen çapı kadar yol alması yaklaşık 2.900 yıl sürer.
  • Yıldızın yarıçapı Güneş'in yaklaşık dokuz katıdır, ışıma gücü ise 38 katı kadardır; yine de çıplak gözle sıradan bir turuncu nokta olarak görünür.

Kısaca

  • Pollux (Beta Geminorum), İkizler'in en parlak yıldızıdır: 1,14 kadirlik, yaklaşık 34 ışık yılı uzaklıkta, turuncu bir dev yıldız.
  • Kütlesi Güneş'in iki katı, yarıçapı dokuz katı olan Pollux, Güneş'e en yakın dev yıldız olarak bilinir; tayfı sınıflandırmada çapa noktalarından biridir.
  • Çevresinde Güneş'in dışında bir gezegen (Pollux b, resmî adıyla Thestias) dolandığı 2006'da duyuruldu; ancak yıldızın manyetik etkinliği ve dönme dönemi nedeniyle gezegenin varlığı hâlâ tartışmalı.
  • Türkiye'den en iyi Şubat-Mart akşamlarında görülür; ekliptiğin kuzeyinde durduğundan Ay tarafından örtülmez.
  • Mitolojide ölümsüz ikiz Pollux'u temsil eder; Kastor'la birlikte gökyüzünün en tanınır çiftlerinden biridir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar