Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleri
Algol (Beta Persei), Perseus'ta 94 ışık yılı uzaktaki üçlü yıldız sistemidir; 2,87 günde bir yaklaşık 10 saat sönükleşen örten çift yıldızların öncü örneğidir.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Perseus takımyıldızı
- Çap
- Parlak bileşen Aa1 yaklaşık 2,7 Güneş yarıçapı
- Uzaklık
- yaklaşık 94 ışık yılı
- Yörünge süresi
- 2,867 gün (iç çift)
- Keşif
- 1667'de Montanari değişkenliği kaydetti; 1783'te Goodricke tutulma açıklamasını sundu
Algol (Beta Persei), Perseus takımyıldızında yaklaşık 94 ışık yılı uzaktaki üçlü bir yıldız sistemidir. Çıplak gözle görülen en ünlü değişen yıldızlardan biridir: 2,87 günde bir, yaklaşık 10 saat boyunca, parlaklığı 2,1 kadirden 3,4 kadire düşer ve sonra eski haline döner. Nedeni yıldızın gerçekten sönmesi değil, iki yıldızın birbirinin önünden geçmesidir; Algol bu yüzden tarihte "örten çift yıldız" kavramının ilk ve en bilinen örneğidir.
Algol nerede, adı ne anlama geliyor?
Algol, Perseus takımyıldızının bir parçasıdır ve Bayer adlandırmasıyla Beta Persei (β Per) olarak bilinir. Adı Arapça raʾs al-ghūl ifadesinden gelir; "gulyabaninin (ogre'nin) başı" demektir. Yunan geleneğinde bu nokta, Perseus'un elinde tuttuğu Medusa'nın kesik başıdır; Latince'de 16. yüzyılda "Caput Larvae" (hayaletin başı) denmiştir. İbranice gelenekte "Şeytan'ın başı" anlamına gelen bir ad verilmiş, Çin gökbiliminde ise "Mezar Anıtı'nın (Mausoleum) beşinci yıldızı" (大陵五, Dà Líng wǔ) olarak kaydedilmiştir. Türkçede de halk arasında "Şeytan Yıldızı" denir; bilimsel yazında ise Algol ya da Beta Persei kullanılır.
Eskilerin Algol'ün parlaklık değişimini gerçekten fark edip etmediği kesin değildir. Yaklaşık 3.200 yıl önce yazılmış bir Mısır şanslı-şanssız gün takviminin Algol'ün değişkenliğini kaydettiği öne sürülmüştür (2013'te yayımlanan bir çalışma); ama bu iddianın geçerliliği tartışmalıdır. Batlamyus'un (2. yüzyıl) Tetrabiblos'ta Algol'ü "Perseus'un Gorgon'u" olarak anıp başı kesilerek ölümle ilişkilendirmesi ise bilinen bir kayıttır.
Nasıl bulunur, Türkiye'den ne zaman görülür?
Algol'ün normal parlaklığı yaklaşık 2,1 kadirdir; yani gökyüzünün parlak yıldızları arasındadır. Perseus'un en parlak yıldızı Mirfak (1,9 kadir) ve Andromeda'daki Almach (γ Andromedae, 2,2 kadir) ile birlikte yaklaşık bir dik üçgen oluşturur; Önce bu iki yıldızı bulmak, Algol'ü ayırt etmenin pratik yoludur. Kuzeyde komşu olan Kassiopeia'nın W biçimli yıldız dizisi (örneğin Schedar) de bölgeyi bulmaya yardımcı olur.
Algol'ün gök enlemi (dik açıklığı) yaklaşık +41°'dir. Türkiye'nin enlemlerinde (yaklaşık 36° ile 42° kuzey) bu, yıldızın güney meridyeninden geçerken başucuna çok yakın, 85°-89° arası bir yükseklikte olması demektir; yani ülkenin her yerinden yüksekten görülür. Kuzeyde ufkun altına çok kısa süre iner, ama Türkiye'de tam olarak "hiç batmayan" bir yıldız değildir. Pratikte sonbahar ve kış akşamlarında gökyüzünde yüksekte durur; en rahat gözlem dönemi Ekim ile Şubat arasıdır.
Sönükleşmeyi izlemek için ayrı bir araç gerekmez. Algol'ü Mirfak ve Almach ile karşılaştırmak yeterlidir: normalde bunların ikisi kadar parlaktır; tutulma sırasında 3,4 kadire, yani yaklaşık üçte bir parlaklığa iner ve belirgin biçimde sönükleşir. Bu sönükleşme sadece yaklaşık 10 saat sürer ve 2,87 günlük döngünün yedide biri kadardır; bu yüzden tutulmanın gökyüzünde gerçekten görüleceği bir geceye denk gelmesi için hesap yapmak gerekir. Gece saatlerine denk gelen dip anları için güncel tahminler gözlem yazılımlarında ve değişen yıldız gözlemcilerinin çizelgelerinde yayımlanır.

Verileri göster
| Tutulma dönemi | 2,867 gün |
|---|---|
| Tutulma süresi | yaklaşık 10 saat |
| Parlaklık (normal) | 2,1 kadir |
| Parlaklık (tutulmada) | 3,4 kadir |
| Uzaklık | yaklaşık 94 ışık yılı |
| Yıldız sayısı | 3 |
| Üçüncü yıldızın dönemi | 680 gün |
Üç yıldızdan oluşan bir sistem
Algol aslında üçlü bir sistemdir. İçteki çift olan Aa1 ve Aa2, birbirinin çevresinde 2,867 günde döner. Aralarındaki uzaklık yalnızca 0,062 gökbilimsel birimdir (yaklaşık 9 milyon kilometre); bu, Güneş-Dünya uzaklığının onda birinden azdır. Üçüncü yıldız Ab ise bu çifti yaklaşık 2,69 gökbilimsel birim uzaklıktan 680 günde dolanır.
| Bileşen | Tayf türü | Kütle (Güneş = 1) | Yarıçap (Güneş = 1) | Yüzey sıcaklığı |
|---|---|---|---|---|
| Algol Aa1 | B8 V (ana kol) | yaklaşık 3,17 | yaklaşık 2,73 | yaklaşık 13.000 K |
| Algol Aa2 | K0 IV (altdev) | yaklaşık 0,70 | yaklaşık 3,48 | yaklaşık 4.500 K |
| Algol Ab | F1 V (ana kol) | yaklaşık 1,76 | yaklaşık 1,73 | yaklaşık 7.500 K |
Tayf türü kavramı için tayf türü sayfasına, ana kol yıldızı tanımına bakılabilir. Aa1 sıcak, mavi-beyaz ve parlaktır (Güneş'in yaklaşık 182 katı ışıma gücünde); Aa2 ise çok daha soğuk ve sönüktür. Yine de Aa2, Aa1'den daha büyük bir yarıçapa sahiptir. Aa1 yaklaşık 570 milyon yaşında olarak tahmin edilmektedir.
Tutulma nasıl oluyor?
İçteki çiftin yörünge düzlemi bize neredeyse kenardan bakar (eğim yaklaşık 98,7°). Bu yüzden iki yıldız her turda birbirinin önünden geçer. Soğuk ve sönük Aa2, sıcak ve parlak Aa1'in önüne geldiğinde toplam ışığın büyük kısmı kapanır; bu "birincil minimum"dur ve Algol'ü gözle görülür biçimde sönükleştirir. Aa1'in Aa2'nin önünden geçtiği "ikincil minimum" ise çok sığdır ve çıplak gözle fark edilmez; ancak TESS gibi uzay teleskoplarının ölçümlerinde görülür. Tutulma dışında parlaklık neredeyse sabit kalır. Bu davranışı gösteren sistemlere Algol türü değişenler denir ve bugün bu türden binlerce sistem kataloglanmıştır.
Kavramlar için sözlükteki tutulma, çift yıldız ve değişen yıldız maddelerine bakılabilir. Parlaklık ölçeği için görünür parlaklık (kadir) sayfası yararlıdır. Ayrıntılı bir zaman çizelgesi için Algol'ün değişkenliği nasıl çözüldü? infografiğine göz atabilirsiniz.
Değişkenliğin çözülmesi: Montanari'den Vogel'e
- 1667: Geminiano Montanari, Algol'ün parlaklığının değiştiğini kaydetti.
- 1782-1783: Henüz gençlik çağındaki işitme engelli İngiliz amatör gökbilimci John Goodricke, Algol'ü düzenli olarak izledi. Mayıs 1783'te bulgularını Royal Society'ye sundu ve Algol'ün önünden periyodik olarak geçen karanlık bir cisim fikrini ileri sürdü. Bu çalışma için aynı yıl Copley Madalyası'nı aldı. Goodricke 1786'da, Royal Society üyeliğine seçildikten kısa süre sonra, 21 yaşında zatürreeden öldü.
- 1881: Edward Pickering, sistemin bir tutulmalı çift olduğuna dair kanıt sundu.
- 1889: Hermann Carl Vogel, tayf çizgilerindeki Doppler kaymalarını ölçerek bunu doğruladı: parlak yıldız dönem boyunca bize doğru ve bizden uzağa hareket ediyordu.
- 20. yüzyıl: Üçüncü yıldızın varlığı yıllar süren tartışmalardan sonra doğrulandı.
Goodricke'in Algol için önerdiği açıklama, bir yıldızın değişkenliğine mekanik bir neden gösteren ilk girişimdi. Aynı gökbilimci Beta Lyrae ve Delta Cephei'nin periyodik değişimini de keşfetti; Delta Cephei, bugün Sefe değişenleri denen yıldız sınıfının öncü örneğidir.
Algol paradoksu
Algol'ü astrofizikte ayrıca ünlü yapan şey "Algol paradoksu"dur. Kütlesi büyük yıldızlar daha hızlı yaşlanır (bkz. yıldızların yaşam döngüsü); oysa Algol'de kütlesi küçük olan Aa2 çoktan altdev evresine geçmişken, kütlesi çok daha büyük olan Aa1 hâlâ ana kolda durmaktadır. İki yıldız da aynı zamanda doğduğuna göre bu tersine bir durum gibi görünür.
Çözüm, yıldızlar arasındaki madde aktarımındadır. Başlangıçta daha kütleli olan yıldız önce evrimleşip şişmiş ve kütleçekim bölgesinin sınırını (Roche lobu) doldurunca maddesini arkadaşına aktarmıştır. Bu aktarım sonunda yıldızların kütle sıralaması ters dönmüştür. Algol sistemi ayrıca radyo ve X-ışını parlamaları gösterir; bunlar madde aktarımı sırasındaki manyetik etkileşimlerle ilişkilendirilir ve sistemdeki manyetik alanın Güneş'inkinin yaklaşık on katına kadar çıkabildiği belirtilmektedir.
Efsanede Algol
Yunan mitolojisinde Perseus, bakışıyla insanı taşa çeviren Medusa'nın başını keser ve onu elinde taşır. Takımyıldızın çizimlerinde Algol, işte bu kesik başın yerindedir. Bu anlatının kahramanlarının hepsi gökyüzünde komşudur: Andromeda, Kassiopeia ve Perseus'un hikâyesi için gökteki aile dramı yazısına bakılabilir.
Türk gök anlatılarında Algol'e özgü doğrulanmış bir kayıt bulamadığımız için burada yer vermiyoruz; Türkçede bugün bilinen yaygın ad, yukarıda anılan "Şeytan Yıldızı"dır. Yıldız türleri hakkında genel bir çerçeve için yıldız türleri ve tayf sınıfları maddesi okunabilir.
Kısaca
- Algol (Beta Persei), Perseus'ta yaklaşık 94 ışık yıl uzaktaki, Medusa'nın başıyla anılan üçlü bir yıldız sistemidir.
- İçteki iki yıldız 2,867 günde bir birbirinin önünden geçer; parlaklık yaklaşık 10 saat boyunca 2,1 kadirden 3,4 kadire düşer.
- Tutulmalı çift olduğu 1881-1889 arasında Pickering ve Vogel'in çalışmalarıyla gösterilmiştir; ilk mekanik açıklama John Goodricke'ten gelir.
- Algol paradoksu, kütlesi küçük yıldızın daha yaşlı görünmesini madde aktarımıyla açıklar.
- Türkiye'den sonbahar ve kış akşamlarında yüksekte görülür; Mirfak ve Almach ile karşılaştırarak sönükleşmesi izlenebilir.
Aynı türdenTümü →
Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz ÜçgeniKartal (Aquila) takımyıldızıyaklaşık 16,7 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı
Rigel (Beta Orionis) nedir? Avcı'nın mavi süperdev yıldızıAvcı (Orion) takımyıldızı; desenin güneybatı köşesi, avcının sol ayağıYaklaşık 850 ışık yılı

















