Ok takımyıldızı (Sagitta) nedir? Gamma Sagittae, M71 ve Kolye Bulutsusu
Ok (Sagitta), Yaz Üçgeni'nin yanındaki küçük takımyıldız: kırmızı dev Gamma Sagittae, M71 kümesi ve Kolye Bulutsusu burada; Türkiye'den yaz akşamları görülür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gökyüzü; Tilkicik, Herkül, Kartal ve Yunus arasında
- Keşif
- Antik çağ; Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri
Ok (Latince adıyla Sagitta, IAU kısaltması Sge), kuzey gökyüzünde Yaz Üçgeni'nin hemen yanında duran küçük bir takımyıldızdır. Tek bir ok figürü çizer; 88 takımyıldız arasında alan bakımından Güney Haçı ve Tay'dan sonra en küçük üçüncü takımyıldızdır. Küçüklüğüne rağmen içinde kırmızı bir dev yıldız, yaşlı bir küresel küme, bir gezegenimsi bulutsu ve kendi eşini eriten bir pulsar barındırır.
Ok, Türkiye'nin her yerinden görülür ve yaz akşamlarında bulunması kolaydır; ama sönük olduğu için kentin ışığında gözden kaçabilir. Bu madde takımyıldızın gökteki yerini, yıldızlarını, derin gökyüzü cisimlerini ve adının hikâyesini anlatıyor.
Genel bakış
Ok, gökyüzünde yaklaşık 79,9 derece karelik bir alan kaplar ve alan sıralamasında 86. sıradadır. Resmî sınırlarını 1930'da Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte çizmiştir; sınır on iki doğru parçasından oluşan bir çokgendir. Takımyıldızın yıldızları gökte komşu görünse de bize uzaklıkları birbirinden çok farklıdır; "ok" biçimi yalnızca Dünya'dan bakışın yarattığı bir görüntüdür.
Latince sagitta "ok" demektir ve Türkçedeki ad bunun karşılığıdır. Karıştırılmaması gereken bir nokta var: gökyüzünde bir de okçuyu gösteren Yay takımyıldızı (Sagittarius) bulunur; o güneyde, Samanyolu'nun merkezine doğru uzanır. Ok ise kuzey gökyüzünde, Yaz Üçgeni'nin yanındadır.

Nerede ve ne zaman görülür?
Takımyıldız +90° ile −70° enlemleri arasından görülebilir; yani güney yarımkürenin uzak güneyi dışında dünyanın hemen her yerinden izlenir. Türkiye bu bölgenin içinde kaldığı için Ok ülkenin her yerinden görülür. Gece yarısı en yüksek noktasına 17 Temmuz'da ulaşır; akşam saat 21.00 dolayında en iyi görüldüğü ay Ağustos'tur. Bu yüzden yaz akşamlarının takımyıldızı sayılır.
Bulmak için önce Yaz Üçgeni'ni bulun. Üçgenin köşelerinden biri Vega, biri Kuğu'daki Deneb, üçüncüsü Altair'dir. Altair, Kartal takımyıldızının en parlak yıldızıdır ve Ok onun tam kuzeyinde yer alır. Komşuları kuzeyde Tilkicik (Vulpecula), batıda Herkül, güneyde Kartal ve doğuda Yunus'tur. En parlak yıldızı yalnızca 3,47 kadir olduğundan, ışık kirliliği olan bir kentte dürbünle aramak daha rahattır. Samanyolu'nun karanlık "Büyük Yarık" bölgesi de Ok'un içinden geçer. Yerini gökyüzünde görmek için gökyüzü haritası sayfasını kullanabilirsiniz.
Parlak yıldızları
Ok'un yıldızları sönüktür; en parlağı bile 3,47 kadirdir.
- Gamma Sagittae (γ Sge): takımyıldızın en parlak yıldızıdır; 3,47 kadir. Yaklaşık 258 ışık yılı uzaktaki yıldız, M0 III tayf türünde bir kırmızı devdir; yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 54 katı, ışıması yaklaşık 575 katıdır.
- Delta Sagittae (δ Sge): ikinci en parlak yıldızdır ve bir çift yıldız sistemidir. Soğuk, şişmiş bir dev bileşen (yaklaşık 3,9 Güneş kütlesi, 152 Güneş yarıçapı) ile daha sıcak bir ana kol yıldızı birbirinin çevresinde yaklaşık on yılda bir döner.
- Alfa Sagittae (α Sge) ve Beta Sagittae (β Sge): ikisi de yaklaşık 4,38 kadirdir. Alfa, yaklaşık 382 ışık yılı uzaktaki sarı bir parlak devdir ve geleneksel adı Sham'dır; bu ad Arapça "ok" anlamındaki al-sahm sözcüğünden gelir. Beta ise yaklaşık 420 ışık yılı uzaktaki G türü bir devdir.
- Zeta Sagittae (ζ Sge): yaklaşık 326 ışık yılı uzaklıkta üçlü bir yıldız sistemidir.
- Epsilon Sagittae (ε Sge): bir çift yıldızdır; ana yıldızı sarı bir devdir, görünürde yanındaki mavi süperdev ise onunla fiziksel bağı olmayan bir fon yıldızıdır.
Derin gökyüzü cisimleri
M71: gevşek bir küresel küme
Takımyıldızın en bilinen cismi, NGC 6838 olarak da anılan Messier 71'dir (İngilizcede "Angelfish Cluster"). Yaklaşık 13.000 ışık yılı uzaktaki küme, 8,2 kadir parlaklığıyla dürbünle ya da küçük bir teleskopla görülür; çapı yaklaşık 27 ışık yılıdır. Yaşı 9-10 milyar yıl dolayında tahmin edilir.
M71'in tarihi ilginçtir. Küme 1745'te Philippe Loys de Chéseaux tarafından bulundu, 1780'de Charles Messier onu kataloğuna ekledi (Messier kataloğu). Yıldızları çok gevşek dizildiği ve RR Lyrae değişen yıldızları görülmediği için 1970'lere kadar yoğun bir açık küme sanıldı; renk-parlaklık diyagramında yatay kol özellikleri saptanınca çok gevşek yoğunlaşmış bir küresel küme olduğu anlaşıldı. Komşu takımyıldızdaki M13 ile karşılaştırırsanız M71'in ne kadar seyrek olduğunu görürsünüz.

Kolye Bulutsusu
Ok'un en çarpıcı görüntüsü Kolye Bulutsusu'dur (Necklace Nebula). 2005'te Isaac Newton Teleskobu'nun IPHAS taramasıyla bulunan bu gezegenimsi bulutsu yaklaşık 15.000 ışık yılı uzaktadır. Merkezindeki iki yıldız yalnızca 1,2 günde bir birbirinin çevresinde döner. Yaklaşık 25.000 yıl önce yaşlanan yıldızlardan biri şişip eşini içine aldı; eşin etkisiyle hızlanan dönüş gazı ağırlıklı olarak ekvator yönünde savurdu ve parlak gaz düğümleriyle dolu bir halka oluştu. NASA ve ESA'nın Hubble Uzay Teleskobu bulutsuyu 2 Temmuz 2011'de görüntüledi; görüntü 11 Ağustos 2011'de yayımlandı. Hubble karesinde hidrojen mavi, oksijen yeşil, azot kırmızı renkle gösterilmiştir. Bulutsu amatör teleskoplar için çok sönüktür; kapaktaki görüntü profesyonel bir gözlemin ürünüdür.
Takımyıldızda NGC 6886 gibi başka gezegenimsi bulutsular da vardır. Ok'un hemen kuzeyindeki Tilkicik'te ise Halter Bulutsusu (M27) bulunur.
Değişen yıldızlar ve egzotik sistemler
- WZ Sagittae: yaklaşık 147,6 ışık yılı uzaktadır. Bir beyaz cüce ile düşük kütleli bir eşten oluşan bu sistemin yörünge dönemi yalnızca 1,361 saattir. Patlamaları 1913, 1946, 1978 ve 2001'de kaydedildi, yani yaklaşık 30 yılda bir yineleniyor. 1913'te fotoğrafik olarak yaklaşık 7. kadire çıkan sistem, 2001'deki patlamada görsel olarak 8,21 kadire ulaştı. Aynı davranışı gösteren sistemlere "WZ Sge türü" denir.
- V Sagittae: beklenen bir patlama nedeniyle ilgi görür. Sistemin 2083 dolaylarında parlak bir kırmızı nova olarak patlayacağı öngörülüyor; bu tarih kesin bir ölçüm değil, bir tahmindir.
- U Sagittae (6,6-9,2 kadir arasında tutulma gösteren bir çift yıldız) ve R Sagittae (8,2-10,4 kadir arasında değişen bir RV Tauri türü yıldız) de takımyıldızın değişen yıldızları arasındadır.
- PSR B1957+20 ("Kara Dul" pulsarı): yaklaşık 6.500 ışık yılı uzaktaki bu pulsar 1,6074 milisaniyede bir kez döner. 1988'de bulunan sistem, tutulma gösteren ilk milisaniye pulsarı olarak bilinir. Yaklaşık 0,035 Güneş kütleli, kahverengi cüce ya da dev gezegen benzeri bir eş 9,2 saatte bir pulsarın çevresinde döner; pulsarın yüksek enerjili parçacık rüzgârı eşini yavaş yavaş aşındırdığı için sisteme "Kara Dul" denmiştir. Bu tür cisimlerin genel anlatımı için nötron yıldızları ve pulsarlar maddesine bakın.
Takımyıldızda gezegen barındıran yıldızlar da var: HD 231701 (2007'de Jüpiter benzeri bir gezegen bulundu) ve her 5,45 günde bir yıldızının önünden geçen Jüpiter kütleli bir gezegene sahip HAT-P-34. 15 Sagittae'nin yanında ise yaklaşık 69 Jüpiter kütleli L4 türü bir kahverengi cüce eşi bulunur.
Adı ve efsanesi
Eski Yunanlar takımyıldıza Oistos, yani "ok" derdi; Ok, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un sıraladığı 48 takımyıldız arasında yer alır. Romalılar adı Sagitta olarak benimsedi, Arap kaynakları al-sahm dedi. Bu Arapça ad zamanla yalnızca Alfa Sagittae'ye aktarıldı ve Sham biçimine dönüştü.
Okun kime ait olduğu konusunda birden çok anlatım var. Bir yoruma göre bu, Herakles'in (Herkül) Prometheus'a işkence eden Zeus'un kartalını, yani Kartal takımyıldızını vurduğu oktur. Eratosthenes ise okun, Apollon'un Kyklopları öldürdüğü ok olduğunu yazmıştır. Richard Hinckley Allen'ın önerdiği başka bir yoruma göre ise Herakles'in Stymphalos kuşlarına attığı oktur; çünkü Ok, bu kuşları simgeleyen iki takımyıldızın arasındadır.
Türk ve Anadolu gök anlatıları konusunda dürüst olmak gerekir: Ok'a özgü, kaynaklarda belgelenmiş bir Türk ya da Anadolu halk anlatısına birinci el kaynaklarda rastlayamadık. Türkçedeki ad, Latince adın çevirisidir; uydurma bir halk hikâyesi eklemedik. Takımyıldızların genel tarihi için takımyıldızlar maddesine bakabilirsiniz.

Verileri göster
| Alan | 79,9 kare derece |
|---|---|
| Alan sıralaması | 86. (88 arasında) |
| IAU kısaltması | Sge |
| En parlak yıldız | Gamma Sge, 3,47 kadir |
| M71'e uzaklık | yaklaşık 13.000 ışık yılı |
| Kolye Bulutsusu'na uzaklık | yaklaşık 15.000 ışık yılı |
Kısaca
- Ok (Sagitta, Sge), alan bakımından 88 takımyıldız içinde 86. sıradadır; yalnız Güney Haçı ve Tay daha küçüktür.
- Türkiye'nin her yerinden görülür; yaz akşamlarında, en iyi Ağustos'ta, Altair'in kuzeyinde aranır.
- En parlak yıldızı, 3,47 kadirlik kırmızı dev Gamma Sagittae'dir.
- İçindeki M71 gevşek bir küresel kümedir; Kolye Bulutsusu, yaklaşık 25.000 yıl önce eşini içine alan bir yıldızın bıraktığı halkadır.
- Okun kime ait olduğu antik kaynaklarda değişir: Herakles'in kartalı vuran oku mu, Apollon'un oku mu?
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















