Halter Bulutsusu (M27) nedir? Tilkicik'teki ilk keşfedilen gezegenimsi bulutsu
Halter Bulutsusu (M27), Tilkicik takımyıldızında yaklaşık 1.200 ışık yılı uzaktadır: 1764'te Messier'in bulduğu, keşfedilen ilk gezegenimsi bulutsu ve Güneş'in geleceğinin önizlemesi.
- Türü
- Bulutsu
- Bulunduğu yer
- Tilkicik (Vulpecula) takımyıldızı
- Çap
- Yaklaşık 2,9 ışık yılı (yarıçap 1,44 ışık yılı)
- Uzaklık
- Yaklaşık 1.200 ışık yılı
- Keşif
- 1764 (Charles Messier)
Halter Bulutsusu (Messier 27, M27 ya da NGC 6853), Tilkicik (Vulpecula) takımyıldızında yer alan, ölmekte olan bir yıldızın savurduğu gazdan oluşan gezegenimsi bulutsudur. Dünya'dan yaklaşık 1.200 ışık yılı uzaktadır ve bir dürbünle bile görülebilecek kadar parlaktır. Charles Messier'in 1764'te bulduğu bu cisim, keşfedilen ilk gezegenimsi bulutsu olarak kabul edilir; ortasındaki yıldız ise Güneş'in milyarlarca yıl sonraki halinin bir önizlemesidir.
Halter Bulutsusu nerede, hangi mevsimde görülür?
M27, kuzey göğünün yaz üçgeni içinde, Tilkicik takımyıldızında bulunur. Yaz üçgeninin köşelerinden biri olan Vega'nın ve Kuğu ile Kartal'ın parlak yıldızlarının çevresindeki bu bölgede bulutsu, Ok (Sagitta) takımyıldızının Gamma Sagittae yıldızının birkaç derece kuzeyinde, 14 Vulpeculae yıldızının yakınındadır. NASA, bulutsunun küçük bir teleskopla en rahat eylül ayında görüldüğünü belirtir; yani en uygun dönem yaz sonu ve sonbahar başı akşamlarıdır.
Bulutsunun gök koordinatlarında deklinasyonu yaklaşık +22° 43′'dür. Bu değer, Türkiye'nin enlemlerinden bakıldığında bulutsunun gökyüzünde oldukça yükseğe çıktığı anlamına gelir: Ankara gibi yaklaşık 40° kuzey enleminde en yüksek noktasında ufuktan 70°'nin üzerine çıkar (bu, deklinasyon ve enlemden yapılan basit bir hesaptır). Yüksek geçiş, atmosferin görüntüyü bozmasını azaltır. Kent ışıklarından uzak bir gözlem yeri için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler sayfasına bakabilirsiniz.
Tilkicik takımyıldızı: adı ve konumu
Takımyıldızın Latince adı Vulpecula, "küçük tilki" demektir; IAU kısaltması Vul'dur. Türkçede bugün en yaygın ad Tilkicik'tir; "Tilki" adı da kullanılır. Bu yazıda Tilkicik'i esas alıyoruz. Takımyıldız, antik çağdan gelen kadim bir figür değildir: Johannes Hevelius'un 17. yüzyılın sonlarında tanımladığı kabul edilir ve ilk adı Vulpecula cum Ansere, yani "kazlı küçük tilki"ydi. Bu yüzden Yunan mitolojisinde ona bağlanan bir efsane yoktur; Türk ya da Anadolu gök anlatılarında da bu takımyıldıza özgü doğrulanmış bir anlatıya rastlamadık. Türklerin gökyüzünü nasıl okuduğunu merak ediyorsanız Türklerde gökyüzü sayfası iyi bir başlangıçtır.
Takımyıldız 268 kare derecelik alanıyla gökyüzündeki 88 takımyıldız arasında 55. sırada gelir ve dördüncü kadirden parlak yıldızı yoktur. En parlak yıldızı, 4,44 kadirle Alfa Vulpeculae'dir; geleneksel adı Anser, yani "kaz"dır ve Hevelius'un ilk adındaki kazı hâlâ yaşatır. Komşuları Kuğu, Lir, Herkül, Ok, Yunus ve Pegasus'tur.
Tilkicik'in ünü yıldızlarından değil, içindeki cisimlerden gelir. M27'nin yanı sıra, gökyüzünde askı biçimli dizilimiyle bilinen "Coathanger" (Collinder 399) buradadır. Ayrıca 1967'de Jocelyn Bell ve Antony Hewish'in radyo sinyallerini inceleyerek keşfettiği ilk pulsar, PSR B1919+21 de bu takımyıldızdadır; 1,3373 saniyelik dönemiyle tanınır. Bell'in öyküsü için Jocelyn Bell Burnell sayfasına bakabilirsiniz.

Keşfi: ilk gezegenimsi bulutsu
Charles Messier, M27'yi 1764'te buldu. Messier, kuyruklu yıldız avcısıydı; kuyruklu yıldızlarla karıştırılabilecek sabit ve bulanık cisimleri bir liste hâlinde topladı. Bu Messier kataloğunda 27. sırayı alan nesne, aynı zamanda bilinen ilk gezegenimsi bulutsu oldu. Adı da bu katalogdaki sırasından gelir: M27.
"Gezegenimsi bulutsu" adı yanıltıcıdır. Terimi 1780'lerde William Herschel ortaya attı; küçük teleskoplarda bu cisimler gezegen diskine benzeyen yuvarlak, soluk yapılar olarak göründüğü için bu ad verildi. Oysa gezegenlerle bir ilgileri yoktur.
Halter adı ise bulutsunun yuvarlak değil, iki ucu şişkin, ortası daralmış görünümünden gelir. Bazı yazılarda "Elma Çekirdeği" (Apple Core) adıyla da geçer.
Fiziksel özellikleri
Gökyüzünde 8,0 × 5,6 yay dakikalık bir alan kaplayan M27, Ay'ın görünür çapının yaklaşık dörtte biri kadardır. Görsel parlaklığı 7,4-7,5 kadirdir; çıplak gözle görülmez, ama dürbünle kolayca yakalanır ve amatör gözlemcilerin en sevdiği gezegenimsi bulutsulardan biridir.
Uzaklığı konusunda kaynaklar tam örtüşmez. NASA, ESA/Hubble ve ESO yaklaşık 1.200 ışık yılı derken, daha yeni ölçümlere dayanan değerler 1.300 ışık yılı civarına yaklaşır. Bu yüzden 1.200 ile 1.400 ışık yılı arasında bir aralık vermek daha doğrudur. Bu uzaklıkta bulutsunun yarıçapı yaklaşık 1,44 ışık yılıdır.
Bulutsunun geometrisi, iki ucu uzamış bir küreye benzer (bilim insanları buna "uzamış küremsi" der) ve biz ona ekvator düzleminden bakarız. Halter görünümü, bu yandan bakışın sonucudur. İçinde, tepe noktaları parlak, arkasında koyu kuyrukları olan yoğun gaz düğümleri bulunur. NASA'ya göre bu düğümlerin her biri 17 ile 56 milyar kilometre genişliğindedir, yani Güneş'ten Plüton'a olan uzaklıktan birkaç kat büyüktür; her birinin kütlesi yaklaşık üç Dünya kadardır. Düğümlerin parlak uçları, merkezdeki yıldızın morötesi ışığının gazı iyonlaştırdığı bölgelerdir.
Gazın parıltısı, merkezdeki sıcak yıldızın morötesi ışığıyla uyarılan atomlardan gelir. ESO'nun görüntüsünde hidrojenin kırmızı çizgisi (656 nm) ile çift iyonlaşmış oksijenin çizgisi (501 nm) ve geniş mavi bant (429 nm) birleştirilerek yaklaşık gerçek renkli bir görüntü elde edilmiştir.

Ölen bir yıldızın hikâyesi
Gezegenimsi bulutsular, kütlesi kabaca Güneş'in 1 ile 8 katı arasındaki yıldızların yaşamlarının son evresinde oluşur. Bu yıldızlar kırmızı dev evresinde güçlü yıldız rüzgârlarıyla dış katmanlarını savurur. Açıkta kalan sıcak çekirdek yaklaşık 30.000 K'e ulaşınca yaydığı morötesi ışık, savrulan gazı iyonlaştırır ve gaz parlamaya başlar. Bu parlak evre yalnızca yaklaşık 10.000 yıl sürer; sonra gaz uzaya dağılır ve geride beyaz cüce kalır. Samanyolu'nda yaklaşık 3.000 gezegenimsi bulutsu bilinir; kısa ömürleri nedeniyle böylesine azdırlar. Süreç boyunca yıldız evrimini daha geniş bir çerçevede görmek için Yıldızların yaşam döngüsü sayfasına bakabilirsiniz.
M27'nin merkezindeki yıldız, tam da böyle bir beyaz cücedir. Kütlesi yaklaşık 0,56 Güneş kütlesi olarak kestirilmiştir. Yarıçapının Güneş'in yaklaşık 0,055 katı olduğu hesaplanır; bu, bilinen öteki beyaz cücelerin çoğundan büyüktür. Bulutsunun genişleme hızı 1970'te yapılan ölçümde saniyede 31 km bulunmuştur. Bu hızdan bulutsunun kinematik yaşı yaklaşık 9.800 yıl, üst sınırı ise 14.600 yıl olarak hesaplanır. Yani gördüğümüz parıltı, yaklaşık on bin yıl önce başlamış bir sürecin ürünüdür.
Güneş'in geleceğiyle bağlantısı
Güneş de zamanı geldiğinde bir gezegenimsi bulutsu oluşturacak. Bu bulutsu bugün M27 ve benzerlerinde gördüğümüz sürecin bir benzeri olacak: önce kırmızı dev, ardından savrulan dış katmanlar ve ortada bir beyaz cüce. Bu yüzden Halter Bulutsusu, Güneş'in uzak geleceğine bakan bir pencere gibidir. Ayrıntılar için Güneş'in geleceği sayfasına göz atabilirsiniz.

Verileri göster
| Keşif yılı | 1764 |
|---|---|
| Uzaklık | yaklaşık 1.200 ışık yılı |
| Görsel parlaklık | 7,5 kadir |
Gözlem ipuçları
Halter Bulutsusu, yeni başlayanlar için ideal bir hedeftir. Önce Gamma Sagittae yıldızını bulun, birkaç derece kuzeyine bakın. Dürbünle küçük, soluk, yuvarlakça bir leke görürsünüz. Teleskopta açıklık büyüdükçe halter biçimi belirginleşir; bulutsu süzgeçleri (özellikle oksijen çizgisini geçiren süzgeçler) görüntüyü iyileştirir. Aletlerin nasıl seçileceği için teleskop ve dürbün rehberine bakabilirsiniz.
Aynı türün öteki ünlü örnekleri Lir'deki Halka Bulutsusu (M57) ve Helix Bulutsusu'dur.

Kısaca
- Halter Bulutsusu (M27, NGC 6853), Tilkicik takımyıldızında yaklaşık 1.200 ışık yılı uzaktaki gezegenimsi bulutsudur; dürbünle görülür (7,5 kadir).
- Charles Messier 1764'te buldu; keşfedilen ilk gezegenimsi bulutsu olarak kabul edilir.
- Merkezindeki beyaz cüce yaklaşık 0,56 Güneş kütlesindedir; bulutsunun yaşı yaklaşık 9.800 yıl olarak hesaplanır.
- Güneş de ömrünün sonunda benzer bir bulutsu oluşturacak.
- Yaz sonu akşamları, Gamma Sagittae'nin birkaç derece kuzeyinde aranır.
Aynı türdenTümü →
Karina Bulutsusu (NGC 3372) nedir? Eta Carinae'nin yuvası ve Webb'in Kozmik Uçurumlar'ıKarina (Carina) takımyıldızı, güney gökyüzüYaklaşık 7.500-8.500 ışık yılı
Atbaşı Bulutsusu (Barnard 33) nedir? Avcı'daki karanlık at siluetiAvcı takımyıldızı, Alnitak'ın güneyi; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.300-1.400 ışık yılı
M78 yansıma bulutsusu (Messier 78, NGC 2068) nedir? Avcı'daki mavi toz bulutuAvcı (Orion) takımyıldızı; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.350-1.600 ışık yılı
Küçük Halter Bulutsusu (M76) nedir? Perseus'taki sönük gezegenimsi bulutsuPerseus (Kahraman) takımyıldızı
Baykuş Bulutsusu (M97) nedir? Büyükayı'daki baykuş yüzlü gezegenimsi bulutsuBüyükayı takımyıldızı
Omega Bulutsusu (M17) nedir? Yay'daki Kuğu Bulutsusu'nun hikâyesiYay (Sagittarius) takımyıldızı














