21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Langrenus Krateri (Langrenus) nedir? Bereket Denizi kıyısındaki dev krater

Langrenus Krateri, Bereket Denizi'nin doğu kıyısındaki yaklaşık 132 km çaplı Ay kraterdir; adını 1645'te Ay'a ilk ad veren Michael van Langren'den alır ve dürbünle izlenir.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, doğu kenarı; Bereket Denizi'nin doğu kıyısı, yaklaşık 8,9° G, 61° D
Çap
yaklaşık 132 km
Keşif
1645'te Michael van Langren adlandırdı; Apollo 8 (1968), Apollo 13 (1970) ve Apollo 17 (1972) görevleri fotoğrafladı

Langrenus Krateri (Latince Langrenus), Ay'ın bize dönük yüzünde, Bereket Denizi'nin doğu kıyısında yer alan yaklaşık 132 kilometre çaplı büyük bir çarpma kraterdir. Ay'ın doğu kenarına yakın durduğu için bakış açımızdan basık, oval görünür; oysa gerçekte neredeyse tam yuvarlaktır. Adını, 1645'te Ay'ın ilk adlandırılmış haritalarından birini yapan Flaman gökbilimci Michael van Langren'den alır ve ona ait adlardan bugüne kalan tek örnek olarak bilinir.

Genel bakış: denizin doğu kapısındaki krater

Ay'ın yakın yüzündeki koyu ovalara "deniz" (maria) denir; bunlar büyük çarpmaların açtığı havzaların sonradan lavla dolmasıyla oluşmuştur. Kavramın ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında, Ay'ın genel haritası ise Ay'ın yüzeyi maddesinde anlatılıyor. Langrenus, bu denizlerden biri olan Bereket Denizi'nin doğu sınırında durur. Aynı bölgenin kuzeyinde, kabaca aynı boylamda Kriz Denizi bulunur.

Krater, Ay'ın kendi koordinat sisteminde yaklaşık 8,9° güney, 61° doğuda yer alır. Bu konum, Ay'ın yakın yüzünün doğu kenarına çok yakındır. Bu yüzden kraterin yatay ekseni Dünya'dan bakınca kısalır ve daire yerine oval bir çukur gibi görünür. Bu bir yanılsamadır: kraterin gerçek biçimi dairesele yakındır.

Apollo 8'in neredeyse dolunay hâlindeki Ay'ı çektiği karede Langrenus, Bereket Denizi'nin doğu kıyısında, görüntünün ortasına yakın durur.
NASA, Apollo 8 (AS08-14-2506)

Fiziksel özellikler

Langrenus, yaklaşık 132 kilometre çapındadır. Derinliği yaklaşık 4,5 kilometredir. Doğu kenarı çevre araziden yaklaşık 3 kilometre yükseğe çıkar. Duvarların iç yamacı ortalama yaklaşık 20 kilometre genişliğindedir; yani krater içine bakıldığında dik bir tek duvar değil, geniş bir yamaç kuşağı vardır. Merkezdeki tepeler, krater tabanından yaklaşık 1 kilometre yükselir.

Langrenus rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Çapyaklaşık 132 km
Derinlikyaklaşık 4,5 km
Merkez tepeleryaklaşık 1 km
İç duvar genişliğiyaklaşık 20 km
Adın verildiği yıl1645

Bilim insanları Langrenus'u Eratosten dönemine tarihlerler. Bu dönem, Ay'ın jeolojik zaman çizelgesinde nispeten genç sayılan bir evredir; Ay'ın en eski havzalarına göre çok daha yakın bir geçmişi temsil eder. Çarpma kraterlerinin nasıl oluştuğu ve türleri için çarpma krateri sayfasına bakabilirsiniz.

Yapısı: teraslar, merkez tepeler ve ışınlar

Langrenus'un iç duvarları düzensiz teraslar halinde aşağı iner. Bu teraslar, çarpmanın hemen ardından kraterin kenarlarının çökerek basamak basamak yerleşmesiyle oluşur. Kraterin dış çevresi de engebelidir; dış set düz bir halka değil, tepeciklerle dolu karışık bir arazidir. Taban, çok sayıda kayaç bloğuyla kaplıdır ve kuzeybatı kesiminde biraz daha düzensizdir.

Merkezdeki tepeler, çarpma sırasında kayaların geri tepmesiyle yükselen yapılardır. Kızılötesi tayf ölçümleri, bu merkez tepede saf kristal plajiyoklaz saptamıştır. Plajiyoklaz, Ay'ın eski yüksek arazilerinde çok bulunan açık renkli bir feldspat mineralidir; yani çarpma, Ay kabuğunun derinlerindeki malzemeyi yüzeye çıkarmış olabilir.

Langrenus çevresine göre daha parlak bir yüzey verir; yani yansıtma oranı (albedo) yüksektir. Güneş tam tepeden aydınlattığında, örneğin dolunay çevresinde, krater ve ondan çıkan parçalı ışın sistemi öne çıkar. Işınlar batıya, Bereket Denizi'nin üzerine doğru yayılır. Bu parlak, kırık çizgiler, kraterin deniz yüzeyine saçtığı ve çevresinden daha açık renkli kalan malzemenin izidir.

Apollo 13 ekibinin Dünya'ya dönüş yolunda fotoğrafladığı neredeyse dolunay görünümündeki Ay
NASA

Adı ve Michael van Langren

Krater, Flaman kökenli gökbilimci ve haritacı Michael van Langren'in (1598-1675) Latinleştirilmiş adını taşır. Van Langren, İspanya Kralı IV. Felipe'nin saray kozmografı ve matematikçisiydi. 1645'te yayımladığı Ay haritasıyla Ay yüzeyindeki özelliklere ad veren ilk kişi oldu. Verdiği adlar çoğunlukla Katolik krallar ve bilim insanları içindi, ancak büyük ölçüde kabul görmedi. Langrenus, onun adlandırmalarından bugün hâlâ aynı adla kullanılan tek örnektir.

Van Langren'in Ay'la ilgisi yalnızca harita çizmekten ibaret değildi. 1621'den itibaren, denizde boylamı bulmak için Ay'daki dağ ve kraterlerin evreler boyunca değişen aydınlanmasını izlemeyi önerdi. O dönemde denizcilerin en büyük sorunlarından biri olan boylam hesabı için Ay'ın yüzey ayrıntıları bir tür saat olarak düşünülüyordu. Bu fikir uygulamaya geçmedi, ama kraterlerin adını taşıdığı kişinin Ay'a bakışını anlamak için ilginç bir ipucudur.

Komşuları: Vendelinus, Lamé ve Petavius

Langrenus'un güneyinde, birbirine geçmiş iki krater olan Vendelinus ve Lamé yer alır. Daha güneyde, Ay'ın güneydoğu kenarına yakın, çok daha büyük bir krater olan Petavius bulunur: Petavius yaklaşık 177 kilometre çapında ve 3,4 kilometre derinliğindedir; merkez dağları tabandan yaklaşık 1,7 kilometre yükselir ve tabanında Rimae Petavius adlı bir yarık sistemi uzanır. Langrenus'un kendi çevresinde de harfle anılan çok sayıda küçük uydu krater bulunur; bunların bir kısmı sonradan IAU tarafından kendi adlarını almıştır.

Ay'ın doğu yarısındaki bir başka büyük krater için Theophilus Krateri sayfasına bakabilirsiniz.

Apollo fotoğrafları ve gözlemler

Langrenus, Ay'a giden insanlı görevlerin sık fotoğrafladığı kraterlerden biridir. Apollo 8 mürettebatı 1968'de yörüngeden geçerken kraterin ortasında bir merkez koni bulunduğunu, duvarlarında altı yedi teras sıralandığını aktardı. Apollo 13'ün dönüş yolunda çektiği kare ve Apollo 17'nin panoramik kamerasıyla çektiği eğik görüntü de bu bölgeyi gösterir. İnsanlı görevlerin genel tarihi için Ay'a yolculuklar maddesine bakabilirsiniz.

Fransız gökbilimci Audouin Dollfus, 30 Aralık 1992'de kraterin tabanında parıltı gözlediğini bildirdi. Bu tür "geçici Ay olayı" bildirimleri yalnızca gözlemci anlatımıdır; bu bildirimin ayrıca doğrulandığı söylenemez.

Langrenus'un gözlem tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
Van Langren kraterin adını verdi1645
Apollo 8 yörüngeden tarif etti1968
Apollo 13 dönüş yolunda fotoğrafladı1970
Apollo 17 panoramik kamerayla çekti1972
Dollfus tabanda parıltı bildirdi1992
Apollo 17 panoramik kamerasının Langrenus kraterini yandan çektiği kare; arkada Bereket Denizi uzanır.
NASA, Apollo 17 (AS17-P-3167); düzenleme: James Stuby, Wikimedia Commons, kamu malı

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Langrenus, Ay'ın bize dönük yüzünde ama doğu kenarına yakın bir yerde olduğundan, Türkiye'den çıplak gözle krater olarak seçilemez; küçük bir dürbün ya da teleskop gerekir. Sitemizin Ay atlasındaki tabloya göre en iyi gözlem günleri büyüyen Ay'da yeni Ay'dan sonraki 3. gün (büyüyen hilal evresi) ve küçülen Ay'da 16. gündür (dolunaydan sonraki şişkin Ay). Atlas, gözlem yöntemi olarak dürbünü verir.

Gözlem için birkaç not:

  • Büyüyen Ay'da hilal evresinde akşam gökyüzünde Kriz ve Bereket denizlerine bakın; Langrenus, Ay'ın bu kenarında, Bereket Denizi'nin kıyısındadır. Hilalin ince olduğu günlerde ışık yamaçlara eğik düştüğü için duvar ve teras ayrıntıları gölgelerle belirginleşir. Hilal sayfasında ince Ay'ın nasıl izleneceğini bulabilirsiniz.
  • Kenara yakın olduğu için kraterin basık göründüğünü unutmayın. Librasyon adı verilen salınım sayesinde Ay'ın kenar bölgeleri zaman zaman bize biraz daha dönük konuma gelir; bu günlerde Langrenus daha iyi seçilir.
  • 7x50 ya da 10x50 bir dürbün bu iş için yeterlidir; seçim ipuçları hangi dürbün alınır sayfasında. Fotoğraf çekmek isterseniz Ay fotoğrafı nasıl çekilir yazımıza bakın.
  • Dolunay çevresinde gölgeler kaybolur, ama krater ve ışın sistemi yüksek yansıtmasıyla parlak bir leke gibi görünür; bu da kraterin yerini bulmayı kolaylaştırır.

Evrelerin ayrıntıları Ay evreleri maddesinde, diğer görülecek yerler ise Ay atlası sayfasındadır.

Kısaca

  • Langrenus, Bereket Denizi'nin doğu kıyısındaki yaklaşık 132 km çaplı, yaklaşık 4,5 km derinliğinde bir Ay kraterdir; Eratosten dönemine tarihlenir.
  • İç duvarları teraslıdır, merkez tepeleri tabandan yaklaşık 1 km yükselir; tepede saf kristal plajiyoklaz saptanmıştır.
  • Adı, 1645'te Ay'a ilk ad veren Michael van Langren'den gelir; onun adlandırmalarından bugün kullanılan tek isimdir.
  • Ay'ın kenarına yakın olduğundan Dünya'dan basık görünür; Ay atlasına göre en iyi gözlem günü büyüyen Ay'da 3., küçülen Ay'da 16. gündür ve dürbünle izlenir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar