21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bereket Denizi (Mare Fecunditatis) nedir? Luna 16'nın indiği Ay denizi

Bereket Denizi (Mare Fecunditatis), Ay'ın doğu yarısında yaklaşık 840 km çaplı bir bazalt ovasıdır; Messier ve Langrenus kraterlerini barındırır, Luna 16 1970'te buradan numune getirdi.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, doğu yarı; yaklaşık 7,8° G, 51,3° D
Çap
840 km
Keşif
Luna 16 (1970) numune getirdi; Luna 18 (1971) çarptı; Luna 20 (1972) komşu yüksek araziye indi

Bereket Denizi (Latince Mare Fecunditatis), Ay'ın bize dönük yüzünün doğu yarısında yer alan, yaklaşık 840 kilometre çaplı geniş ve düzensiz biçimli bir bazalt ovasıdır. Çarpma havzasının lavla dolmasıyla oluşmuştur; adı Latince "bereket, verimlilik denizi" anlamına gelir, ama ne su ne de bereket vardır. Bu deniz, 1970'te Sovyetler Birliği'nin Luna 16 aracının Ay'dan otomatik olarak toprak numunesi getirdiği yer olarak bilinir.

Genel bakış: Ay'ın doğusundaki geniş ova

Ay'ın bize dönük yüzündeki koyu alanlara "deniz" (maria) denir; bunlar, büyük çarpmaların açtığı havzaların sonradan bazalt lavla dolmasıyla oluşmuş düzlüklerdir. Kavramın ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında, Ay'ın genel haritası ise Ay'ın yüzeyi maddesinde anlatılıyor. Bereket Denizi, bu ailenin doğu yarıdaki en geniş üyelerinden biridir: kuzeyinde Huzur Denizi, kuzeydoğusunda Kriz Denizi bulunur. Daha yuvarlak görünen Kriz Denizi'nin aksine kenarları düzensizdir; bu yüzden Ay'a bakıldığında tek bir yuvarlak leke değil, doğuya doğru uzanan geniş bir koyu bölge olarak görülür.

Denizin merkezi, Ay'ın kendi koordinatlarında yaklaşık 7,8° güney, 51,3° doğudadır. Ay atlasındaki gösterimle konumu "8° G, 51° D"dir.

Apollo 8'in doğu yarıya doğru çektiği karede yuvarlak ve koyu Kriz Denizi merkeze yakın durur; Huzur ve Bereket denizleri ise daha büyük ve düzensiz koyu alanlar olarak seçilir.
NASA, Apollo 8 (AS08-14-2505)

Nasıl oluştu? Jeolojisi

Bereket Denizi'nin altındaki havza Ay'ın en eski çarpma yapılarından biridir. Havzanın kendisi Nektaris öncesi (Pre-Nectarian) döneme, çevresini saran havza malzemesi ise Nektaris dönemine tarihlenir. Havzayı dolduran bazalt ise çok daha genç, Geç İmbriyen dönemdendir. Dolgu, komşu Kriz ve Huzur denizlerine göre nispeten ince bir tabakadır. Havzanın kenarları da komşu Nektaris, Huzur ve Kriz havzalarıyla iç içe geçer; bu yüzden bölgenin sınırı düzgün bir daire çizmez. Yani önce çukur açıldı, lav dolgusu ise bundan çok sonra geldi.

Bereket Denizi'nin yerçekimi açısından da bir özelliği vardır. Birçok Ay denizinin ortasında çevresine göre daha güçlü yerçekimi veren bir kütle yoğunlaşması (mascon) bulunur; örneğin Kriz Denizi'nde vardır. Bereket Denizi'nin merkezinde ise böyle bir yoğunlaşma yoktur. Sonraki yörünge ölçümlerinde yerçekimi alanı düzensiz bir desen gösterir.

Bereket Denizi çevresinde Sovyet Luna görevleri
Uzay Gündem
Verileri göster
Luna 16 indi ve numune getirdi1970
Luna 18 çarptı1971
Luna 20 yüksek ovaya indi1972

Messier ve Messier A: ikiz kraterler

Denizin ortasına yakın yerde, birbirine yapışık gibi duran iki küçük krater dikkat çeker: Messier ve Messier A. Konumu yaklaşık 1,9° güney, 47,6° doğudadır. Messier 9 × 11 kilometre ölçülerinde, 1,90 kilometre derinliğindedir; yani çevresinden uzamış, oval bir çukurdur. Bu uzama bakış açısından kaynaklanan bir sonuç değildir; kraterin uzun ekseni gerçekten doğu-batı yönündedir. Messier A ise 11 kilometre çapındadır ve ekseni kuzey-güney yönündedir, yani Messier'e dik durur. İkisi de çevresindeki ova yüzeyinden daha parlaktır; içlerinde koyu çizgiler görülür.

Bu iki krater, Bereket Denizi'nin en tanınmış özelliğidir. Messier A'nın kenarından batıya doğru uzanan iki belirgin, neredeyse düz ışın vardır; bu ışınlar yüz kilometreden fazla uzayarak denizin batı kıyısına dek gider. Araştırmacılar bu görünümü, çarpmanın yüzeye çok düşük bir açıyla gelmesine bağlar: Messier'in çok düşük açılı bir çarpmayla oluştuğu, Messier A'nın ise çarpan cismin geri sıçramasıyla ortaya çıkmış olabileceği düşünülür. Bu açı, ışın deseninin simetrik olmamasını da açıklayabilir. Krater türleri için çarpma krateri sayfasına bakabilirsiniz.

Apollo 11 mürettebatının Ay'ın kenarına doğru çektiği karede Bereket Denizi ve Messier çifti.
NASA, Apollo 11 (AS11-44-6615); NARA / Wikimedia Commons, kamu malı

Krater, Fransız gökbilimci Charles Messier'in (1730-1817) anısına adlandırılmıştır. Messier A ise eskiden W. H. Pickering adıyla anılıyordu, ancak bu ad resmî olarak hiç onaylanmadı; bugün Pickering'in adını taşıyan başka bir krater vardır.

Langrenus: denizin doğu kıyısındaki dev krater

Bereket Denizi'nin doğu kıyısında, Ay'ın kenarına yakın bir yerde Langrenus durur. Yaklaşık 8,9° güney, 61° doğuda bulunan bu krater, yaklaşık 132 kilometre çapında ve 4,5 kilometre derinliğindedir. İç duvarları ortalama yaklaşık 20 kilometre genişliğindedir; altı yedi basamaklı teraslar halinde aşağı iner. Kraterin merkezindeki tepeler tabandan yaklaşık 1 kilometre yükselir. Doğu kenarı ise yaklaşık 3 kilometre yüksekliğe ulaşır. Merkezdeki tepelerde kızılötesi spektroskopiyle saf kristal plajiyoklaz saptanmıştır. Parlak ışın sistemi batıya, denizin üzerine yayılır. Langrenus'un yaşı Eratosten dönemine tarihlenir.

Apollo 17 panoramik kamerasının Langrenus kraterini yandan çektiği kare; arkada Bereket Denizi uzanır.
NASA, Apollo 17 (AS17-P-3167); düzenleme: James Stuby, Wikimedia Commons, kamu malı

Adı, Flaman gökbilimci Michael van Langren'in 1645'te kendi haritasında kendisine verdiği addır. Van Langren'in özgün adlandırma sisteminden bugün hâlâ kullanılan tek krater adı budur. Denizin doğu kenarındaki koy da Sinus Successus ("Başarı Koyu") adıyla anılır.

Luna 16: Ay'dan otomatik numune getiren ilk görev

Bereket Denizi'ni tarihe geçiren olay, Sovyetler Birliği'nin Luna 16 görevidir. NASA'ya göre Luna 16, Ay'a inip Dünya'ya numune getiren ilk robotik görevdir. Sovyet aracı 12 Eylül 1970'te fırlatıldı ve 20 Eylül 1970'te, yaklaşık 0,5° güney, 56,4° doğudaki iniş yerine indi. Güneş bu bölgede yaklaşık 60 saat önce batmıştı; yani iniş, Ay gecesinde yapılan ilk iniş oldu.

İnişten bir saatten kısa süre sonra otomatik matkap çalıştı. Matkap yedi dakika boyunca 35 santimetre derinliğe dek indi ve regolit numunesi aldı. Araç Ay yüzeyinde toplam 26 saat 25 dakika kaldı. Numuneyi taşıyan kapsül 24 Eylül 1970'te Kazakistan'da, Jezkazgan kasabasının yaklaşık 80 kilometre güneydoğusuna indi. NASA'nın verdiği rakama göre yaklaşık 101 gram malzeme getirildi.

Luna 16 rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
İniş20 Eylül 1970
Dönüş24 Eylül 1970
Numuneyaklaşık 101 g
Delme derinliği35 cm
Ay'da kalış26 saat 25 dk

Analizler, numunenin koyu bir bazalt olduğunu ve Apollo 12'nin getirdiği toprağa çok benzediğini gösterdi. 10 Haziran 1971'de Sovyet Bilimler Akademisi, Luna 16 numunelerinden bir kısmını NASA'yla değiş tokuş etti. Ay'a yapılan görevlerin genel tarihi için Ay'a yolculuklar sayfasına bakabilirsiniz.

Komşu iki görev: Luna 18 ve Luna 20

Luna 16'nın başarısını iki görev daha izledi. Luna 18, 2 Eylül 1971'de fırlatıldı ve 7 Eylül'de Ay yörüngesine girdi; 54 tur attıktan sonra 11 Eylül 1971'de, Bereket Denizi'nin kıyısındaki engebeli dağlık arazide, yaklaşık 3,6° kuzey, 56,5° doğuya çarptı. Sovyetler, inişin karmaşık dağlık koşullarda elverişsiz geçtiğini bildirdi. Aracın radar altimetresinin verileri ise 1975'te Ay yüzey tabakasının ortalama yoğunluğunu belirlemek için yayımlandı.

Luna 20 ise 21 Şubat 1972'de, Bereket ve Kriz denizleri arasındaki Apollonius yüksek arazisine indi. İniş yeri Luna 16'nın yaklaşık 120 kilometre uzağındadır. Araç yaklaşık 30 gram numune getirdi; bu numunenin yüzde 50-60'ı denizlerin bazaltı değil, Ay'ın eski yüksek arazisine özgü, feldspatça zengin anortozitti. Böylece aynı bölgeden hem deniz bazaltı hem de yüksek arazi kayacı Dünya'ya ulaştı. Bölgenin kuzeydoğusundaki Kriz Denizi'nde Sovyetlerin üçüncü ve son numune görevi Luna 24 (1976) iner; ayrıntısı Kriz Denizi maddesindedir.

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Bereket Denizi, Ay'ın doğu yarısında olduğundan gökyüzünde ince hilalden itibaren görülmeye başlar. Sitemizin Ay atlasındaki tabloya göre en iyi gözlem günü, büyüyen Ay'da yeni Ay'dan sonraki 4. gün (büyüyen hilal evresi), küçülen Ay'da ise 17. gündür (dolunaydan sonraki şişkin Ay). Atlas, deniz için gözlem yöntemini "çıplak göz" olarak verir. Karşılaştırma için Kriz Denizi'nin değerleri 4. ve 16. gündür. Ay'ın evrelerinin genel anlatımı Ay evreleri maddesinde, ince Ay için hilal sayfasındadır.

Gözlem için birkaç not:

  • Akşam gökyüzünde ince hilal belirdiğinde, Ay'ın sağ kenarında önce Kriz Denizi, hemen ardından Bereket Denizi koyu leke olarak seçilmeye başlar.
  • Kabartıları görmek istiyorsanız gün-gece sınırı olan terminatör çizgisine bakın. Güneş ufka yakın olduğundan gölgeler uzar; dolunayda ise gölgeler kaybolur ve yüzey düz görünür.
  • Langrenus yaklaşık 132 km çapıyla dürbünle ya da küçük bir teleskopla seçilebilecek kadar büyüktür. Ay'ın kenarına yakın olduğu için bakış açımız çok eğiktir ve krater olduğundan basık görünür. Messier ve Messier A ise yalnızca birkaç kilometrelik küçük kraterlerdir; çiftin ayrıntısı için orta büyüklükte bir teleskop gerekir.
  • Librasyon sayesinde Ay'ın kenar bölgeleri zaman zaman biraz daha elverişli konuma gelir; bu da Langrenus çevresini daha iyi seçtirir.

Ay'ın diğer görülecek yerleri ve her birinin ne zaman en iyi görüldüğü Ay atlası sayfasındadır.

Kısaca

  • Bereket Denizi (Mare Fecunditatis), Ay'ın doğu yarısındaki yaklaşık 840 km çaplı bir bazalt ovasıdır; havza çok eskidir, dolgu ise genç ve nispeten incedir.
  • Kriz Denizi gibi birçok denizin aksine merkezinde bir kütle yoğunlaşması (mascon) yoktur.
  • Ortasında Messier ve Messier A adlı ikiz kraterler, doğu kıyısında yaklaşık 132 km çaplı Langrenus yer alır.
  • Luna 16, 20 Eylül 1970'te buraya inip yaklaşık 101 gram numune getirdi; Ay'dan otomatik olarak numune getiren ilk görev oldu.
  • Ay atlasına göre en iyi gözlem günü büyüyen Ay'da 4., küçülen Ay'da 17. gündür; çıplak gözle seçilir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar