21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Theophilus Krateri (Theophilus) nedir? Cyrillus ve Catharina ile Ay'ın ünlü üçlüsü

Theophilus Krateri, Ay'ın yakın yüzünde Nektar Denizi kıyısındaki yaklaşık 100 km çaplı, basamaklı duvarlı ve merkez dağlı genç bir çarpma krateridir; Cyrillus ve Catharina ile üçlü oluşturur.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, güneydoğu çeyrek; Nektar Denizi'nin kuzeybatı kıyısı, yaklaşık 11°24′ G, 26°24′ D
Çap
yaklaşık 100 km
Keşif
Lunar Orbiter 3 (1967) ve Apollo 10, 11, 14, 16 görevleri kraterin eğik fotoğraflarını çekti; LRO 2011'de merkez dağı yüksek çözünürlükte görüntüledi

Theophilus Krateri (Latince Theophilus), Ay'ın yakın yüzünde, Nektar Denizi'nin kuzeybatı kıyısında yer alan, çapı yaklaşık 100 kilometre ve derinliği yaklaşık 4 kilometre olan büyük bir çarpma krateridir. Üç dev kraterden oluşan Theophilus-Cyrillus-Catharina sırasının en genç ve en keskin hatlı üyesidir. Merkezinde yükselen dağ kümesi ve basamaklı iç duvarıyla Ay'ın en kolay tanınan kraterlerinden biridir; Türkiye'den küçük bir teleskopla bile ayrıntıları izlenebilir.

Theophilus nerede, adı nereden geliyor?

Krater, Ay'ın bize dönük yüzünün güneydoğu çeyreğinde, yaklaşık 11°24′ güney ve 26°24′ doğu koordinatlarındadır. Kuzeyinde Sinus Asperitatis denen koyu körfez, güneydoğusunda Nektar Denizi bulunur; daha küçük Mädler krateri doğusunda, Beaumont ise güney-güneydoğusunda durur. NASA'nın Apollo 11 fotoğrafına düşülen açıklamada krater, Nektar Denizi'nin kuzeybatı kenarındaki büyük krater olarak tarif edilir.

Adını, 385'ten 412'ye kadar İskenderiye Papası olan I. Theophilus'tan alır. Theophilus 15 Ekim 412'de öldü; yerine, kız kardeşinin oğlu olan ve yanında yetiştirdiği Cyril geçti. Kaynaklarda Theophilus 391'de İskenderiye'deki Serapeum'un yıkılışıyla ve 403'teki Meşe Sinodu'nda John Chrysostomos'un görevden alınmasıyla anılır. Ay haritasındaki adlandırma sistemi, Riccioli'nin Francesco Grimaldi'nin çizdiği haritaya dayanarak 1651'de yayımladığı Almagestum Novum ile kuruldu; bugünkü adlandırmanın temeli budur. Türkçede krater adları uluslararası yazımlarıyla kullanıldığı için bu sayfada da IAU'nun benimsediği "Theophilus" yazımı korunuyor.

ÖzellikDeğer
KonumYaklaşık 11°24′ G, 26°24′ D
ÇapYaklaşık 100 km (LROC ekibi 102 km veriyor)
DerinlikYaklaşık 4,1 km (bazı kaynaklar 4,2 km)
Merkez dağTaban üstünden yaklaşık 2 km (eski kaynaklar 1,4 km verir)
YaşEratosten dönemi (3,2-1,1 milyar yıl önce)
Adını aldığı kişiİskenderiye Papası I. Theophilus (385-412)
Lunar Orbiter 3'ün 1967'de çektiği eğik görüntü: öndeki keskin hatlı Theophilus ile arka plandaki daha yaşlı, yumuşamış Cyrillus.
NASA / Lunar Orbiter 3, kamu malı (CC0); Wikimedia Commons

Krater nasıl bir yapıya sahip?

Theophilus, çarpma kraterlerinin "karmaşık" denen sınıfına girer: büyük bir çarpmada yüzey önce derin bir çukur halinde çöker, sonra duvarlar kayarak basamaklar oluşturur ve taban ortasında bir dağ yükselir. Bu üç öğenin üçü de burada çok net seçilir.

  • Basamaklı iç duvar: Çeperin iç yüzü geniş basamaklar halinde tabana iner ve kaynaklarda yamaç kaymalarının izlerini taşıdığı belirtilir.
  • Nispeten düz taban: Kraterin tabanı görece düzdür; ortasında merkez dağ yükselir.
  • Üç tepeli merkez dağ: Ortadaki dağın tepeleri Alfa (α), Phi (φ) ve Psi (ψ) adlarıyla anılır. Yüksekliği kaynaklarda yaklaşık 2 kilometre olarak geçer; eski bir kaynak ise 1,4 kilometre verir, yani ölçümler arasında fark vardır.

Merkez dağın önemi, çarpma sırasında derinden fırlatılan malzemeyi yüzeye çıkarmasındadır. NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) göreviyle 2011'de yayımlanan, 700 metre genişliğindeki ayrıntılı bir kare, tepenin zirvesi çevresinde çıplak kayaların görüldüğünü ve bunların Ay kabuğuna ait olması gerektiğini gösterdi. Ekip, bu kayaların tepe eteğindeki yığıntılardan ileride örnek almak için elverişli olacağını da not etti. Kızılötesi tayf ölçümleriyle merkez tepelerde düşük demir-magnezyum içerikli anortozit ve saf plajiyoklaz bulunduğu da bildirilmiştir; anortozit, Ay'ın açık renkli yaylalarında yaygın bir kabuk kayasıdır.

Apollo 11 mürettebatının çektiği eğik görüntü: Nektar Denizi'nin kuzeybatı kıyısındaki Theophilus; arka planda Fracastorius ve Beaumont; Mädler de görünür.
NASA / Apollo 11 (AS11-42-6237)

Cyrillus ve Catharina ile üçlü

Theophilus tek başına durmaz; güneybatısındaki Cyrillus ve onun da güneyindeki Catharina ile birlikte kıyıda sıralanan üç büyük kraterden biridir. Üçü de yaklaşık 100 kilometre çapındadır ve Rupes Altai'nin eğrisiyle çerçevelenir. Üçlünün ilginç yanı, yaşların kuzeyden güneye doğru belirgin biçimde artmasıdır; yani aynı bölgede üç ayrı yaşlanma evresini yan yana görürsünüz.

KraterKoordinatÇapDerinlikYaş
Theophilus11°24′ G, 26°24′ D~100 km4,1 kmEratosten dönemi
Cyrillus13°12′ G, 24°00′ D98,09 km3,6 kmNektaris dönemi
Catharina18°00′ G, 23°36′ D98,77 km3,1 kmÜçü arasında en yaşlısı

Theophilus, Cyrillus'un kuzeydoğu çeperine taşar. Bir kraterin ötekinin kenarını bozması, hangisinin sonradan oluştuğunu gösteren en basit jeolojik kanıttır; burada Theophilus'un genç olduğu böyle anlaşılır. Cyrillus'un taban ortasındaki tepeler küçülmüş, yaklaşık bin metre yüksekliğinde üç yuvarlak dağa (Alfa, Delta, Eta) dönüşmüştür; merkez tepe ve çevresindeki püskürtü malzemesi olivin bakımından zengindir. Catharina ise en yaşlısıdır: çeperi aşınmış, iç duvarında basamak yok, merkez tepesi kalmamıştır. Cyrillus, Theophilus'un yeğeni olan İskenderiyeli Cyril'in adını taşır ve Riccioli'nin 1651 sistemiyle haritaya girmiştir; Catharina ise İskenderiyeli Aziz Catherine'in adını taşır, adı yine Riccioli'ye aittir ve 1935'te IAU tarafından resmen benimsenmiştir.

Üçlünün derinlik sıralaması: Theophilus en derin
Uzay Gündem
Verileri göster
Theophilus4,1
Cyrillus3,6
Catharina3,1

Yaşı ve çevresiyle ilişkisi

Theophilus'un yaşı, Ay'ın jeolojik zaman çizelgesinde Eratosten dönemine, yani 3,2 ile 1,1 milyar yıl öncesine yerleştirilir. Çevresindeki arazi ise çok daha eskidir: Nektar Denizi'nin içinde bulunduğu Nektaris havzası 860 kilometre çapındadır ve 3,8-3,9 milyar yıl önce açılmıştır; bu çarpma Ay zaman çizelgesindeki Nektaris dönemini başlatır. Havzanın güneybatı çeperini oluşturan Rupes Altai ise yaklaşık 427 kilometre uzunluğunda ve yüksekliği bir kilometreye yaklaşan, Ay'ın en belirgin yarlağıdır; adını Asya'daki Altay Dağları'ndan alır. Yani Theophilus, çok eski bir havzanın kıyısına sonradan düşmüş genç bir damgadır ve üzerine fırlattığı malzeme çevreyi örter.

Krater çevresinde altı küçük uydu krater adlandırılmıştır (B 8 km, E 21 km, F 13 km, G 19 km, K 6 km ve W 4 km). Ay denizlerinin ne olduğunu hatırlamak için Ay denizi (maria) sayfasına; yüzeyin genel tablosu için Ay'ın yüzeyi maddesine bakabilirsiniz. Benzer büyüklükteki öteki ünlü Ay kraterleri için Clavius ve Aristarkus maddeleri iyi karşılaştırma sağlar.

Uzay araçlarının gözünden Theophilus

Krater, Ay keşif tarihinin birçok aşamasında fotoğraflandı. NASA'nın Lunar Orbiter 3'ü 5 Şubat 1967'de fırlatıldı ve 9 Ekim 1967'ye kadar çalışarak Surveyor ve Apollo iniş yerlerini belirlemek için Ay'ı görüntüledi; Theophilus'un eğik bakışlı ünlü karelerinden biri bu göreve aittir. Sonraki yıllarda Apollo mürettebatları da krateri yörüngeden çekti: Apollo 10 yüksek Güneş açısında eğik bir kare aldı; Apollo 11'in 20 Temmuz 1969 tarihli kareleri (yukarıdaki fotoğraf) kraterin kıyıdaki konumunu gösterir; Apollo 14 ve Apollo 16 görevlerinden de Theophilus kareleri vardır. Bu görevlerin genel çerçevesi için Ay'a yolculuklar ve Apollo 11 görevi maddelerine göz atın.

Apollo 16 ise 21 Nisan 1972'de, Nektar Denizi'nin batısındaki Descartes Yaylaları'na indi; iniş yeri Theophilus'un hemen yanında değildi.

LRO'nun geniş açılı kamerasıyla çekilen bağlam görüntüsü (genişlik yaklaşık 140 km): Theophilus ve merkez dağı.
NASA / GSFC / Arizona State University, kamu malı; Wikimedia Commons

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Theophilus Ay'ın yakın yüzünde olduğu için Türkiye'nin her yerinden izlenir; asıl mesele hangi Ay evresinde bakacağınızdır. Ay'ın aydınlık ve karanlık yarısını ayıran çizgiye terminatör denir. Güneş ışığı yüzeye çok alçak açıyla düştüğünde gölgeler uzar ve kabartma belirginleşir; dolunayda ise gölgeler kaybolur, yüzey düz bir fotoğrafa benzer. Üçlü, yeni Ay'dan yaklaşık 5 gün sonra terminatör üzerinde bulunur; bu sırada Theophilus'un merkez dağı ve basamaklı duvarı en ayrıntılı halini gösterir. Ay evrelerinin ayrıntısı için Ay evreleri sayfasına, bölgeyi Ay haritası üzerinde bulmak için Ay atlası sayfasına bakın. Dolunaydan birkaç gün sonra, küçülen Ay'da ışık bu kez karşı yönden gelir ve gölgeler öbür tarafa düşer; Rupes Altai'nin gölgesi de bu dönemde belirginleşir.

Ay'ın ortalama uzaklığı NASA'ya göre 384.400 kilometredir. Buna göre 100 kilometrelik bir kraterin görünür çapı yaklaşık 54 yay saniyesi eder. Bu, insan gözünün tek tek ayırt edebildiği ayrıntının (yaklaşık bir yay dakikası) altındadır; yani çıplak gözle Theophilus'u ayrı bir krater olarak seçemezsiniz. Ancak dürbünle işler değişir:

  • Çıplak göz: Krater ayrıntısı seçilmez; yalnız Ay'ın koyu denizleri ve açık yaylaları ayırt edilir.
  • Dürbün (7x50, 10x50): Yedi kat büyütmeyle kraterin görünür çapı yaklaşık altı yay dakikasına çıkar; üçlü ve basamaklı çeper ayırt edilir. Seçim için 7x50 ve 10x50 dürbün rehberi işinize yarar.
  • Küçük teleskop: Merkez dağın üç tepesi, iç duvardaki basamaklar ve Cyrillus ile iç içe geçen çeper görünür hale gelir. Başlangıç için teleskop ve dürbün rehberini okuyabilirsiniz.

Fotoğraf çekmek isterseniz Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısındaki yöntemler terminatör yakınındaki bu bölge için de geçerlidir. Ay'ın genel tanıtımı için Ay maddesine bakın.

Kısaca

  • Theophilus, Ay'ın yakın yüzünde Nektar Denizi'nin kuzeybatı kıyısındaki, çapı yaklaşık 100 km ve derinliği yaklaşık 4 km olan karmaşık bir çarpma krateridir.
  • Adını 385-412 arasında İskenderiye Papası olan I. Theophilus'tan alır; Cyrillus ve Catharina ile birlikte Ay'ın tanınmış üçlüsünü oluşturur.
  • Eratosten dönemine (3,2-1,1 milyar yıl önce) ait olduğu için üçlünün en genç üyesidir; Cyrillus'un çeperine taşması bunu gösterir.
  • Basamaklı iç duvarı ve üç tepeli merkez dağı vardır; merkez dağda çıplak Ay kabuğu kayaları bulunur.
  • Türkiye'den çıplak gözle ayırt edilmez; dürbünle ve özellikle yeni Ay'dan yaklaşık 5 gün sonra terminatörde en iyi izlenir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar