21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Kriz Denizi (Mare Crisium) nedir? Ay'ın doğu kenarındaki yalıtılmış deniz

Kriz Denizi (Mare Crisium), Ay'ın doğu kenarındaki 556 km'lik bazalt ovasıdır; Luna 24 numune getirdi, Blue Ghost 2025'te indi, Türkiye'den çıplak gözle görülür.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, doğu kenarı; yaklaşık 17° K, 59° D
Çap
556 km
Keşif
1651'de Riccioli adlandırdı; Luna 24 (1976) numune getirdi; Blue Ghost 1 (2025) indi

Kriz Denizi (Latince Mare Crisium), Ay'ın bize dönük yüzünün doğu kenarında, çevresindeki bölgelerden kopuk duran koyu bir bazalt ovasıdır. Çapı yaklaşık 556 kilometredir ve çıplak gözle Ay'ın kenarında küçük bir karanlık leke olarak seçilir. Adı "Krizler Denizi" anlamına gelir; ama ne su vardır ne de bir kriz: ad, 17. yüzyıl Ay haritalarından kalmadır.

Genel bakış: Ay'ın kıyısındaki ada

Ay'ın bize dönük yüzünde gördüğümüz koyu alanların hepsine "deniz" (maria) denir. Bunlar, çarpmalarla açılmış çukurların sonradan bazalt lavla dolmasıyla oluşmuş ovalardır; kavramın ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında, genel yüzey haritası ise Ay'ın yüzeyi maddesinde anlatılıyor. Kriz Denizi bu ailenin en kolay ayırt edilen üyelerinden biridir; çünkü komşu denizlerin çoğunun aksine kendi başına, doğu kenarda duran kapalı bir havzadır.

Kriz Denizi, Ay'ın kendi koordinatlarında yaklaşık 17° kuzey, 59° doğuda yer alır (Ay atlasında "17° K, 59° D" olarak verilir). Alanı yaklaşık 176.000 kilometrekaredir. Batıdaki Huzur Denizi ve Berraklık Denizi gibi büyük ovalardan ayrı, kendi havzasının içinde durur; bu yalıtılmışlık onu Ay'ın kenarında kolayca seçilen bir leke yapar.

Kriz Denizi'nin temel sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Çap556 km
Alan176.000 km²
Konum17° K, 59° D
Luna 24 numunesi170,1 g
Luna 23 ile 24 arası2,3 km

Nasıl oluştu?

Kriz Denizi'nin altındaki havza, Ay'ın jeolojik zaman çizelgesinde Nektaris dönemine aittir. Önce büyük bir çarpma çukuru açılmış, daha sonra bu çukur bazalt lavla dolmuştur. Bugünkü yüzey çok düz bir tabandan ibarettir; dış sınırlarına doğru ise bir kırışık sırt (dorsa) halkası görülür. Dorsa Tetyaev, Dorsum Oppel, Dorsum Termier ve Dorsa Harker bu sırtlardan bazılarıdır. Kırışık sırtlar, deniz yüzeyinde uzanan alçak ve uzun kabartılardır; NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) aracı, Kriz Denizi'ndeki bir sırtın üzerinde dağılmış kaya bloklarını da görüntülemiştir.

NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter aracının Kriz Denizi'nde görüntülediği kırışık sırt ve üzerindeki kaya blokları.
NASA/Lunar Reconnaissance Orbiter

Denizin kenarlarında ve içinde Yerkes, Lick, Picard, Peirce ve Swift gibi kraterler bulunur; Proclus kraterinden saçılan parlak ışınlar da denizin kuzeybatı yüzeyini kaplar. Güneydoğuda ise burun biçimli bir çıkıntı olan Promontorium Agarum yer alır.

Kütle yoğunlaşması: yer çekimi haritasındaki kabarıklık

Kriz Denizi'nin bilimsel açıdan en ilginç özelliklerinden biri mascon, yani kütle yoğunlaşmasıdır. Mascon, bir bölgenin yer çekiminin çevresine göre daha güçlü olduğu yerdir. Kriz Denizi'nin ortasındaki mascon 1968'de Lunar Orbiter araçlarının radyo sinyallerindeki Doppler kaymasının izlenmesiyle fark edildi; sonraki yıllarda Lunar Prospector ve GRAIL görevleri bunu çok daha ayrıntılı haritaladı.

Adı nereden geliyor?

Bugün kullandığımız ad, Giovanni Riccioli'nin 1651'de yayımladığı Ay haritası ve adlandırma sistemine dayanır. Riccioli denizlere hava durumu ve ruh hali adları vermişti: "kriz", "huzur", "berraklık" gibi. Daha eski haritalarda Kriz Denizi başka adlarla geçiyordu. 17. yüzyıl gökbilimcilerinden Harriot, Gassendi ve van Langren onu "Hazar Denizi" diye çizmişti; William Gilbert'in 1600 dolaylarındaki haritasında ise "Brittania" yazıyordu. Bu adların hepsi aynı karanlık lekeyi anıyordu.

Sovyetlerin denizi: Luna 15, 23 ve 24

Kriz Denizi, Ay'a yapılan insansız görevlerin tarihinde özel bir yere sahiptir; çünkü Sovyetler Birliği burada üç kez iniş denemesi yaptı ve yalnızca sonuncusu tam başarıya ulaştı. Görevlerin genel çerçevesi için Ay'a yolculuklar sayfasına bakabilirsiniz.

Luna 15 (1969)

Luna 15, 13 Temmuz 1969'da, Apollo 11'den üç gün önce fırlatıldı. Amacı Ay'dan toprak numunesi alıp Dünya'ya getirmekti. Araç 17 Temmuz'da Ay yörüngesine girdi ve iki gün içinde 52 tur attı. 21 Temmuz'da, Neil Armstrong ile Buzz Aldrin Ay yüzeyinde yürürken inişe geçti; ancak fren manevrasından dört dakika sonra, yaklaşık 3 kilometre yükseklikte iletişim kesildi. Araç, Kriz Denizi'ne yaklaşık 17° K, 60° D'de çarptı. Sovyet yönetimi çarpışma riskini önlemek için uçuş planını önceden paylaşmıştı; Britanya'daki Jodrell Bank gözlemevi de inişi izledi, bu kayıtlar 2009'da kamuoyuna açıldı.

Luna 23 (1974)

Luna 23, 6 Kasım 1974'te Kriz Denizi'ne indi, ancak yan yattı. Büyük olasılıkla iniş hızı beklenenden yüksekti; numune alma düzeneği zarar gördü; sonuçta hiç numune alınamadı. Yer kontrol, aracla yaklaşık üç gün haberleşmeyi sürdürdü, son bağlantı 9 Kasım 1974'te kuruldu.

Luna 24 (1976)

Luna 24, 9 Ağustos 1976'da fırlatıldı ve 18 Ağustos 1976'da, 06:36 UTC dolayında Kriz Denizi'ne indi. İniş yeri 12,7145° K, 62,2097° D'dir; yani yaklaşık 64 metre çaplı Lev kraterinin kuzeybatı kenarındaki lav ovasıdır. NASA'nın LRO'su, Luna 23 ile Luna 24'ün iniş yerlerinin birbirinden yalnızca 2,3 kilometre uzakta olduğunu gösterdi.

Luna 23 ve Luna 24'ün Kriz Denizi'ndeki iniş yerleri: birbirinden yalnızca 2,3 kilometre uzakta.
NASA/GSFC/Arizona State Üniversitesi (LROC)

Luna 24'ün matkabı yaklaşık iki metre derinliğe indi. Araç 19 Ağustos 1976'da yüzeyden kalktı ve 22 Ağustos 1976'da, Batı Sibirya'da Surgut'un yaklaşık 200 kilometre güneydoğusuna iniş yaptı. Dünya'ya 170,1 gram Ay toprağı getirdi. Numunede çökelmiş gibi duran tabakalı bir yapı görüldü. Sovyet araştırmacılar 1978'de kızılötesi soğurma yöntemiyle kütlece yaklaşık yüzde 0,1 su bulduklarını yayımladı; bu sonuç başka araştırmacılarca doğrulanmadı. Sovyetler Birliği, 1976 Aralık'ında numuneden bir gramı NASA'nın Ay örneğiyle değiş tokuş etti.

Luna 24, Luna 16 ve Luna 20'den sonra Sovyetlerin üçüncü numune getirme görevidir. Aynı zamanda Sovyetler Birliği'nin fırlattığı son Ay aracı oldu; Ay'a bir sonraki yumuşak iniş ancak Aralık 2013'te Çin'in Chang'e 3 aracıyla yapıldı. Bu arada Luna 20 de 21 Şubat 1972'de Bereket Denizi ile Kriz Denizi arasındaki dağlık bölgeye inmişti.

Kriz Denizi'nde insansız görevler
Uzay Gündem

Blue Ghost 1: denize dönüş (2025)

Kriz Denizi'ne yaklaşık yarım yüzyıl sonra yeniden bir araç indi. ABD'li Firefly Aerospace şirketinin Blue Ghost Mission 1 aracı, NASA'nın ticari Ay yükü hizmetleri (CLPS) programı kapsamında 15 Ocak 2025'te bir Falcon 9 roketiyle Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatıldı. Araç 2 Mart 2025'te 08:34 UTC dolayında Mons Latreille yakınına, yaklaşık 18,56° K, 61,81° D'ye indi. Firefly, Ay'a tam başarılı yumuşak iniş yapan ilk ticari şirket oldu.

Blue Ghost, toplam yaklaşık 94 kilogram ağırlığında on NASA yükü taşıyordu. Bunların arasında regolitin yüzeylere nasıl yapıştığını inceleyen RAC, Ay mesafesinde GPS ve Galileo sinyallerini alan Lunar GNSS Receiver, Dünya'dan lazerle uzaklık ölçümüne hedef olan NGLR retroreflektörü ve Dünya'nın manyetosferini görüntüleyen LEXI vardı. Aracın güneş panelleri en fazla 400 watt üretiyordu. 16 Mart 2025'te Ay'da gün batımından yaklaşık beş saat sonra bataryalar tükendi ve görev sona erdi. NASA'ya göre on yükün tamamı çalıştı, veri topladı ve Dünya'ya 110 gigabayttan fazla veri iletti. Firefly'ın ikinci Blue Ghost aracı için Blue Ghost Mission 2 sayfasına bakabilirsiniz.

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Kriz Denizi, Türkiye'den çıplak gözle görülebilen az sayıdaki denizden biridir. Ay atlasındaki tabloya göre en iyi gözlem günü, büyüyen Ay'da yeni Ay'dan sonraki 4. gün (ince hilal evresi), küçülen Ay'da ise 16. gündür (dolunaydan hemen sonraki şişkin Ay). Atlastaki denizler arasında en erken gözlem günü bu iki denize aittir: Kriz Denizi ile Bereket Denizi. Karşılaştırma için Huzur Denizi 6., Berraklık Denizi 7. günde en iyi görünür. Yani akşam gökyüzünde ince hilal belirdiğinde, Ay'ın sağ kenarında önce görünmeye başlayan koyu lekelerden biri Kriz Denizi'dir. Ay'ın evreleriyle ilgili temel bilgi için Ay evreleri ve hilal sayfalarına bakabilirsiniz.

Gözlem için birkaç not:

  • Kuzey yarımküreden çıplak gözle bakıldığında Ay'ın doğu kenarı sağda görünür; teleskop görüntüyü ters çevirebilir.
  • Kenara yakın olduğu için bakış açımız eğiktir ve havza bize olduğundan daha basık görünür.
  • Kabartıları görmek istiyorsanız gün-gece sınırı olan terminatör'e bakın: Güneş ufka yakın olduğu için gölgeler uzar. Dolunayda gölgeler kaybolur ve yüzey düz görünür.
  • Librasyon sayesinde Ay'ın toplam yüzeyinin yaklaşık yüzde 59'unu görebiliriz; kenar bölgeler bu salınımla zaman zaman biraz daha elverişli konuma gelir.

Ay'ın diğer görülecek yerleri ve her birinin ne zaman en iyi görüldüğü Ay atlası sayfasında.

Apollo 11 mürettebatının çektiği karede Kriz Denizi'nin güney kenarı ve çevresindeki dağlık bölge.
NASA, Apollo 11 (AS11-43-6484); düzenleme: James Stuby, Wikimedia Commons, CC0

Kısaca

  • Kriz Denizi, Ay'ın doğu kenarındaki yaklaşık 556 km çaplı, kapalı bir bazalt havzasıdır; Nektaris dönemi bir çarpma çukurunun lavla dolması sonucu oluşmuştur.
  • Ortasında 1968'de bulunan bir mascon, yani yer çekimi fazlası vardır.
  • Sovyetler burada Luna 15 (1969) ile çarptı, Luna 23 (1974) ile devrildi, Luna 24 (1976) ile 170,1 gram numune getirdi; Blue Ghost 1 ise 2025'te indi.
  • Türkiye'den çıplak gözle görülür; atlasa göre en iyi gözlem günü yeni Ay'dan sonraki 4. gün (büyüyen hilal) ve 16. gündür.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar