Küçük Köpek takımyıldızı (Canis Minor) nedir? Procyon, Gomeisa ve Luyten Yıldızı
Küçük Köpek (Canis Minor), kış göğünün sekizinci parlak yıldızı Procyon'u ve Gomeisa'yı barındırır; Kış Üçgeni'yle bulunur, Luyten Yıldızı'na ev sahipliği yapar ve Mezopotamya'ya uzanan öyküleri vardır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Gök ekvatoru çevresinde; İkizler, Yengeç, Hydra ve Tekboynuz arasında
- Çap
- 183 derece kare (88 takımyıldız arasında 71.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); IAU sınırları 1930
Küçük Köpek (Latince adıyla Canis Minor, Uluslararası Astronomi Birliği kısaltması CMi), kış akşamlarının gökyüzünde gece göğünün genellikle sekizinci en parlak yıldızı Procyon'u barındıran küçük bir takımyıldızdır. Alan olarak 88 takımyıldızın 71.'sidir; ama Procyon sayesinde yine de kolay bulunur. Türkiye'nin her yerinden görülür.
Bu yazıda takımyıldızın nasıl bulunacağını, başlıca yıldızlarını, derin gökyüzü cisimlerini, adının hangi eski anlatılara uzandığını ve yakınındaki Luyten Yıldızı gibi ilginç komşularını anlatıyoruz.

Genel bakış
Küçük Köpek, gökyüzünde 183 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük sırasında 88 takımyıldız arasında 71. durumdadır. Komşuları kuzeyde İkizler (Gemini), kuzeydoğuda Yengeç (Cancer), doğuda Hydra, güneyde Tekboynuz'dur (Monoceros). Adındaki "köpek" benzerliğine karşın Büyük Köpek'le sınırdaş değildir; ikisinin arasına Tekboynuz girer.
Takımyıldız, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda yazdığı Almagest'teki 48 takımyıldızdan biridir. Batlamyus onu yalnızca iki yıldızlı bir yıldız dizisi olarak tanımlamıştır; bu yüzden eski haritalarda bile ayrıntılı bir köpek çizmek zor olmuştur. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) kısaltmasını 1922'de "CMi" olarak kabul etti; bugünkü resmî sınırlarını ise Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte 1930'da 14 kenarlı bir çokgen olarak çizdi. Takımyıldızların tarihini ve nasıl tanımlandığını Takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Türkçedeki adı, Latince "küçük köpek" anlamındaki adın karşılığıdır; Büyük Köpek'le birlikte anılır.

Verileri göster
| Alan | 183 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 88 arasında 71. |
| Procyon'un kadiri | 0,34 |
| Procyon'un uzaklığı | 11,5 ışık yılı |
| Procyon B yörünge süresi | 40,84 yıl |
| Kısaltma | CMi |
Ne zaman ve nasıl görülür?
Takımyıldız, +90° ile −77° enlemleri arasından görülebilir; yani Türkiye'nin tamamında ufkun rahatça üstünde izlenir. Akşam gökyüzünde en iyi dönem Ocak-Mart arasıdır; Şubat'ta saat 21.00 dolaylarında gökyüzünün en yüksek noktasına yakındır. Yaz aylarında Güneş'le aynı yönde kaldığından görünmez.
Bulmanın en kolay yolu Avcı'nın omzundaki kırmızı süperdev Betelgeuse'ten ve Avcı'nın kuşağını güneydoğuya uzatınca bulunan Sirius'tan yararlanmaktır. Betelgeuse, Sirius ve Procyon, gökyüzünde yaklaşık eşkenar bir üçgen çizer; buna Kış Üçgeni denir. Procyon bu üçgenin en kolay seçilen köşelerinden biridir; ayrıca İkizler'in parlak yıldızları Castor ve Pollux'un hemen güneyindedir. Daha büyük bir yıldız deseni olan Kış Altıgeni'nin altı köşesi ise Rigel, Aldebaran, Capella, Pollux, Procyon ve Sirius'tur.

Başlıca yıldızları
Takımyıldızın Bayer adı taşıyan sekiz yıldızı vardır (α'dan η'ya kadar; ayrıca üç yıldız δ¹, δ² ve δ³ olarak anılır). Aşağıdaki tabloda parlaklık, görünür kadir cinsinden verilmiştir; küçük sayı daha parlak anlamına gelir.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Procyon (α CMi) | 0,34 | Yaklaşık 11,5 | F5 IV-V ana kol yıldızı + beyaz cüce eş |
| Gomeisa (β CMi) | 2,89 | Yaklaşık 160 | B8 Ve mavi-beyaz yıldız (kabuklu yıldız) |
| γ CMi | 4,34 | Yaklaşık 318 | K3 III turuncu dev |
| ε CMi | 4,99 | Yaklaşık 730-810 | G6,5 IIb sarı parlak dev |
Procyon
Procyon, Dünya'ya yaklaşık 11,5 ışık yılı uzaklıktaki en yakın parlak yıldızlardan biridir. Ana yıldız Procyon A, Güneş'ten biraz daha kütleli (yaklaşık 1,48 Güneş kütlesi) ve daha büyük (yaklaşık 2,04 Güneş yarıçapı) bir F türü yıldızdır; Güneş'in yaklaşık yedi katı ışıma yapar. Sistemin asıl ünlü yanı eşidir: Procyon B, yaklaşık 0,59 Güneş kütlesinde ama yalnızca 0,0123 Güneş yarıçapında, yani Dünya'dan biraz büyük bir beyaz cücedir. İkili yaklaşık 40,84 yılda bir birbirinin çevresinde döner.
Friedrich Bessel, Procyon'un gökteki hareketindeki düzensizlikten yola çıkarak 1844'te görünmeyen bir eşin varlığını öne sürdü. Eş, 1896'da John Martin Schaeberle tarafından Lick Gözlemevi'nin 36 inçlik kırılma teleskobuyla beklenen konumda görüldü. Procyon'un ayrıntılı anlatımı kendi sayfasında.

Verileri göster
| 1844 | Bessel eş öngörür |
|---|---|
| 1896 | Schaeberle eşi gözler |
| 1922 | IAU kısaltmayı kabul eder |
| 1930 | Delporte sınırları çizer |
| 2017 | Luyten gezegenleri bildirilir |
Adı Eski Yunanca "köpeğin önünde" anlamına gelir: Procyon, Büyük Köpek'in Sirius'undan yaklaşık bir saat önce doğar. Roma yazarları bu yüzden takımyıldıza "Antecanis" ya da "Praecanis" demiştir.
Gomeisa ve diğerleri
Gomeisa, Procyon'un kuzeybatısında, ondan çok daha sönük görünen mavi-beyaz bir yıldızdır. Güneş'ten yaklaşık 250 kat parlak ve yaklaşık üç kat kütlelidir. Hızlı dönüşü nedeniyle çevresinde bir gaz kabuğu oluşturan "kabuklu yıldız" türündendir ve parlaklığı 2,84 ile 2,92 kadir arasında hafifçe değişir. Arapça adı "gözü bulanık Sirius" gibi bir anlama gelir; Arap gökbilimcilerinde Procyon ise "Suriyeli Sirius" olarak anılmıştır. Yani iki yıldızın da adı, Sirius'a olan yakınlıklarını ve benzerliklerini vurgular.
Takımyıldızdaki diğer yıldızlar çıplak gözle çok daha zor seçilir. İki turuncu-sarı dev yıldız, γ ve ε CMi, 4. ve 5. kadir civarındadır. Takımyıldızın değişen yıldızlarından S CMi, yaklaşık 333 günlük bir dönemle 6,6 ile 13,2 kadir arasında değişen bir Mira türü yıldızdır; kırmızı cüce YZ CMi ise yaklaşık 20 ışık yılda duran ve ansızın parlayan bir "alev yıldızıdır".
Komşu yıldız: Luyten Yıldızı
Takımyıldızın en dikkat çekici komşusu çıplak gözle görünmez: Luyten Yıldızı (GJ 273), kadiri 9,9 olan, kırmızı cüce türünde bir yıldızdır. Dünya'ya yaklaşık 12,4 ışık yılı uzaklıktadır; Procyon'a ise yalnızca yaklaşık 1,1 ışık yılı mesafededir. Adını, yüksek öz hareketini 1935'te Edwin Ebbighausen'le birlikte belirleyen Willem Jacob Luyten'den alır.
2017 Mart'ında Astudillo-Defru ve arkadaşları, yıldızın çevresinde gezegenler olduğunu bildirdi. Gezegenlerden Luyten b, en az 2,89 Dünya kütlesinde bir "süper-Dünya"dır ve yıldızın iyimser yaşanabilir bölgesinde yer alır; Luyten c ise 1,18 Dünya kütlesindedir. Aynı yıl Barcelona'daki Sónar müzik festivali ve METI girişimi, Norveç'ten bu yıldıza yönelik kodlanmış radyo mesajları gönderdi. Bir yanıt gelirse ancak 2042'de ulaşabilecektir.
Derin gökyüzü cisimleri
Takımyıldızdaki başlıca derin gökyüzü cisimleri sönüktür ve çıplak gözle seçilmez:
- NGC 2508: Yaklaşık 13. kadirde mercek biçimli bir galaksi; yaklaşık 205 milyon ışık yılı uzaklıkta ve yaklaşık 80.000 ışık yılı çapında.
- NGC 2402: Birbiriyle etkileşen, biri eliptik biri sarmal iki galaksi; kadirleri 14-15, uzaklıkları yaklaşık 245 milyon ışık yılı.
- NGC 2394 ve NGC 2459: Birbiriyle fiziksel bağı olmayan, yalnızca gökte yan yana görünen yıldız öbekleri.
- Abell 24: Bir gezegenimsi bulutsu.
Takımyıldızdan her yıl Aralık ayında etkin olan küçük bir meteor yağmuru çıkar: 11 Canis-Minorids (Beta Canis-Minorids). 4-15 Aralık arasında görülür, 10-11 Aralık'ta doruğa ulaşır ve 1964'te Keith Hindley tarafından keşfedilmiştir.
Efsanesi ve eski gök anlatıları
Küçük Köpek'in kökeni Yunan'dan çok daha eskidir. M.Ö. 1100 dolayına tarihlenen Mezopotamya'daki "Three Stars Each" (Üçer Yıldız) tabletlerinde Procyon ve Gomeisa "MASH.TAB.BA", yani "ikizler" olarak anılır. Sonraki dönemde bu ad Babil'de Lulal ve Latarak adlı ikiz tanrılara bağlanmıştır. Aynı bölge için "Orion'un arkasında duran yıldız" anlamında "DAR.LUGAL" adı da kullanılmıştır; Mezopotamya geleneğinde bu bir horozu simgeler.
Yunan anlatılarında takımyıldızın birkaç kimliği vardır:
- Eratosthenes onu, Avcı Orion'un köpeklerinden biri olarak anlatır.
- Hyginus, onu Atinalı İkarios'un köpeği Maera'yla ilişkilendirir. İkarios'un ölümünü öğrenen Maera ve kızı Erigone ölür; İkarios Çoban, Erigone Başak olarak göğe yerleştirilir. Köpek ise sadakatinin ödülü olarak Samanyolu'nun "kıyısına" konur ve orada hiç susuzluk çekmez.
- Başka bir anlatıya göre Zeus, Teumessos Tilkisi'ni ve onu yakalamakla görevli av köpeği Laelaps'ı taşa çevirip göğe yerleştirmiştir; Laelaps Büyük Köpek, tilki ise Küçük Köpek olmuştur.
Mısırlılar takımyıldızı çakal başlı tanrı Anubis'le ilişkilendirmiş olabilir. Çin gök geleneğinde yıldızlar Güney'in Kızıl Kuşu'nun bölgesindedir; Procyon, Gomeisa ve η CMi birlikte "Nánhé", yani "Güney Nehri" öbeğini oluşturur. Polinezya'da Procyon, Tuamotu Takımadaları'nda "Hiro" adıyla bilinir. Avustralya'nın Wardaman yerlilerine göre Procyon ve Gomeisa, yaprak hışırtısıyla insan sesiyle konuşabilen iki sakız ağacına dönüşmüş insanlardır: Magum ve Gurumana.
Türk ve Anadolu gök anlatılarında bu takımyıldıza özgü, kaynaklarda doğrulayabildiğimiz bir ad ya da hikâye bulunmuyor; bu yüzden uydurma bir anlatı eklemedik. Türkçe yıldız adlarının ve gök geleneğinin genel çerçevesi için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Johann Bayer, takımyıldız için "Fovea" (çukur) ve "Morus" (dut ağacı) gibi adlar önermişti. Richard Proctor da 1870'te ona "Felis", yani "Kedi" demeyi önerdi; hiçbiri tutmadı.
- Procyon'un adı, Sirius'tan önce doğduğu için "köpeğin önünde" anlamına gelir.
- Procyon B, Güneş kütlesinin yarısından fazlasına sahip olduğu hâlde Dünya'dan yalnızca biraz büyüktür.
- Takımyıldızdaki DY CMi adlı cüce nova türü sistem 2008'de 11,4 kadire kadar parladı.
Kısaca
- Küçük Köpek (Canis Minor), 183 derece karelik alanıyla 88 takımyıldızın 71.'sidir; Türkiye'den Ocak-Mart akşamlarında rahatça görülür.
- En parlak yıldızı Procyon, 11,5 ışık yılda duran bir F türü yıldız ve yörüngesinde 40,84 yılda dolanan bir beyaz cüce eşten oluşur.
- Procyon, Betelgeuse ve Sirius'la birlikte Kış Üçgeni'ni, İkizler'in Pollux'u ve diğerleriyle de Kış Altıgeni'ni oluşturur.
- Yakınındaki Luyten Yıldızı, 12,4 ışık yıl uzaklıkta, yaşanabilir bölgede bir süper-Dünya barındırır.
- Mezopotamya'dan Yunan'a, Çin'den Polinezya'ya kadar farklı kültürler Procyon ve Gomeisa'ya ayrı hikâyeler bağlamıştır.
Aynı türdenTümü →
Vera C. Rubin Gözlemevi: LSST ve on yıllık gökyüzü taramasıCerro Pachón, Coquimbo bölgesi, Şili (2.647 m)
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında















