Procyon nedir? Küçük Köpek'in en parlak yıldızı ve beyaz cüce eşi
Procyon, Küçük Köpek'in en parlak yıldızı: 11,5 ışık yılı uzaktaki bu ikili, Kış Üçgeni'nin köşesidir ve Dünya'dan biraz büyük bir beyaz cüce eşi taşır.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Küçük Köpek (Canis Minor) takımyıldızı
- Çap
- Procyon A: Güneş yarıçapının yaklaşık 2,04 katı; Procyon B: yaklaşık 8.600 km yarıçap
- Keşif
- Procyon B: Bessel 1844'te hesapladı, Schaeberle 1896'da Lick Gözlemevi'nde gördü
Procyon, Küçük Köpek (Latince: Canis Minor) takımyıldızının en parlak yıldızıdır ve gece gökyüzünün genellikle sekizinci en parlak yıldızı sayılır. Güneş'e yaklaşık 11,5 ışık yılı uzaklıktadır; yani bildiğimiz en yakın yıldızlar arasındadır. Çıplak gözle tek bir yıldız gibi görünür, ama gerçekte bir ikilidir: parlak bileşen Procyon A, Güneş'ten daha sıcak ve daha iri bir yıldızdır; yanında dolanan sönük eşi Procyon B ise bir beyaz cücedir.
Procyon aynı zamanda gökyüzünün en kolay bulunan şekillerinden biri olan Kış Üçgeni'nin köşelerinden biridir; diğer iki köşe Sirius ve Betelgeuse'tir. Bu madde Procyon'u, eşini, onu gökte nasıl bulacağınızı ve Türkiye'den ne zaman izleneceğini anlatıyor.
Adı ve takımyıldızı
Küçük Köpek, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda sıraladığı 48 takımyıldızdan biridir. Bugünkü sınırlarını Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte 1930'da çizdi. Takımyıldız yaklaşık 183 derece karelik bir alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında büyüklükte 71. sıradadır; yani küçüktür. Komşuları Tekboynuz (Monoceros), İkizler, Yengeç ve Su Yılanı'dır (Hydra). Takımyıldızların nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Adın kökü Eski Yunanca Prokyōndur ve "köpekten önce" anlamına gelir. Gerekçe gökyüzündedir: Yunanistan gibi kuzey enlemlerinde Procyon, "Köpek Yıldızı" Sirius'tan biraz önce doğar. Procyon'un katalogdaki adı Alfa Canis Minoris'tir (α CMi). Türkçede takımyıldızın adı "Küçük Köpek", Sirius'un bulunduğu takımyıldızınki "Büyük Köpek"tir; Procyon için yaygın bir Türkçe halk adı doğrulayabildiğimiz kaynaklarda yoktur ve yıldız Latin harfli adıyla anılır.
Takımyıldızın ikinci parlak yıldızı Gomeisa'dır (Beta Canis Minoris). Adı Arapça "gözleri çapaklı kadın" anlamına gelen bir ifadeden türemiştir ve IAU 2016'da resmen kabul etmiştir. Gomeisa, Procyon'dan çok farklı bir yıldızdır: yaklaşık 160 ışık yılı uzaklıktaki, B8 tayf türünde mavi-beyaz bir yıldızdır ve görünür kadiri yaklaşık 2,9'dur. Çok hızlı döner; ekvatorunda saniyede yaklaşık 210 kilometre hıza ulaşır ve yaklaşık bir günde bir tur atar. Küçük Köpek'te üçüncü kadirden parlak yalnızca iki yıldız vardır.

Procyon A: Güneş'ten büyük, daha sıcak ve daha genç
Procyon A, F5 IV-V tayf türündedir (tayf sınıflarını yıldız türleri maddesinde bulabilirsiniz). "IV-V" ifadesi, yıldızın ana kol yıldızı ile alt dev arasında, yani hidrojen yakıtının çekirdekte tükenmeye başladığı evrede olduğunu gösterir. Ölçümlere göre kütlesi Güneş'in yaklaşık 1,48 katı, yarıçapı yaklaşık 2,04 katı ve ışıtması yaklaşık 7 katıdır. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 6.580 K'dir; Güneş'ten sıcak olduğu için daha beyazımsı sarı bir renk taşır. Yaşı yaklaşık 1,9 milyar yıl olarak verilir. Kütlesi büyük olduğu için yakıtını Güneş'ten daha hızlı tüketir; büyük kütleli yıldızların neden daha kısa yaşadığını yıldızların yaşam döngüsü maddesinde bulabilirsiniz.
Procyon A'nın iç yapısı titreşimlerinden de araştırılmıştır. WIRE ve MOST uzay teleskopları ile yer tabanlı hız ölçümleri, yıldızın Güneş'inkine benzer titreşimlerini (güneş türü salınımlar) aramıştır. 2004'teki ilk MOST kampanyası bunları yakalayamamış, ancak 2007'deki MOST gözlemleri ve yer tabanlı çalışmalar salınımların varlığını doğrulamıştır.
Procyon B: Dünya'dan biraz büyük bir beyaz cüce
Procyon B, helyum ağırlıklı atmosferi olan (DQZ türü) bir beyaz cücedir. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,59 katıdır ama yarıçapı Güneş'in yüzde 1,2'si kadardır, yani yaklaşık 8.600 kilometredir. Dünya'nın yarıçapı 6.371 kilometredir; yani Güneş kütlesinin yarısından fazlası, Dünya'dan yalnızca biraz büyük bir küreye sığmıştır. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 7.740 K'dir ama yüzeyi çok küçük olduğu için ışıtması Güneş'inkinin yaklaşık 2000'de biri kadardır (0,00049). Görünür kadiri 10,7'dir; Procyon A'dan (0,34) yaklaşık 10,4 kadir sönüktür ve bu da yaklaşık 14 bin kat parlaklık farkı demektir. Bu yüzden Procyon B'yi parlak eşinin ışığı içinde görmek çok zordur.
Procyon B'nin geçmişi de hesaplanmıştır. Atası, ölçümlere göre yaklaşık 2,6 Güneş kütlesindeydi; ana kolda yalnızca yaklaşık 680 milyon yıl kaldı ve yaklaşık 1,2 milyar yıl önce yaşamının sonuna geldi. Bu hesaba göre, bugünkü eşinden daha kütleli olan bu yıldız Procyon A'dan çok önce yaşlandı, dış katmanlarını savurdu ve geriye çekirdeği kaldı.
| Özellik | Procyon A | Procyon B |
|---|---|---|
| Tür | F5 IV-V (alt dev/ana kol) | DQZ (beyaz cüce) |
| Görünür kadir | 0,34 | 10,7 |
| Kütle | 1,478 Güneş kütlesi | 0,592 Güneş kütlesi |
| Yarıçap | 2,043 Güneş yarıçapı | 0,01234 Güneş yarıçapı (yaklaşık 8.600 km) |
| Işıtma | 7,05 Güneş ışıtması | 0,00049 Güneş ışıtması |
| Yüzey sıcaklığı | 6.582 K | 7.740 K |
Görünmeyen eşin keşfi
Procyon B önce görülmedi, hesaplandı. Alman gökbilimci Friedrich Bessel 1844'te Procyon'un gökyüzündeki hareketinin düz bir çizgi izlemediğini, hafifçe dalgalandığını fark etti ve bunu görünmeyen bir eşin kütleçekimine bağladı. Aynı yöntemi aynı yıllarda Sirius için de uygulamıştı; Sirius B'nin hikâyesini Sirius maddesinde anlattık. Arthur Auwers 1862'de yörünge öğelerini hesapladı. Eşin kendisini ise John Martin Schaeberle 1896'da Lick Gözlemevi'nin 36 inçlik kırılmalı teleskobuyla, tahmin edilen konumda gördü.
Bugün ikilinin yörüngesi iyi bilinir. İkili ortak kütle merkezi çevresinde 40,84 yılda bir tur atar. Yörünge belirgin biçimde eliptiktir (basıklık 0,398); yarı büyük eksen yaklaşık 15,1 astronomi birimidir ve iki yıldız arasındaki uzaklık yaklaşık 8,9 ile 21,0 astronomi birimi arasında değişir. Procyon'un gökyüzündeki hareketi de büyüktür: yılda yaklaşık 1,26 yay saniyesi yer değiştirir. Bu hareket, yakınlığının bir göstergesidir.

Verileri göster
| 1844 | Bessel görünmez eşi öngörür |
|---|---|
| 1862 | Auwers yörüngeyi hesaplar |
| 1896 | Schaeberle eşi görür |
Yakın komşuluk
Procyon, Güneş'e 11,46 ışık yılı uzaklıktadır. Sirius ve Alfa Centauri'den sonra, gökyüzünün en parlak yıldızları arasında bize en yakın olanlardan biridir. Çevresinde de ilginç bir komşu vardır: Procyon'dan yaklaşık 1,12 ışık yılı ötede bir kırmızı cüce olan Luyten Yıldızı bulunur. Hesaplara göre Procyon sisteminden bakan bir gözlemci onu yaklaşık −4,7 kadirde görürdü; bu, Venüs'ün gökyüzümüzdeki en parlak hâline yakın bir değerdir.
Procyon'u gökte nasıl bulursunuz? Kış Üçgeni
Procyon'u bulmanın en kolay yolu Avcı'dan başlamaktır. Avcı'nın sol omzundaki kırmızımsı Betelgeuse'ten doğuya doğru yaklaşık 26 derece gidin: bu, kolunuzu uzatıp yumruğunuzu yan yana koyduğunuzda kabaca iki buçuk yumruk eder. Orada Procyon'u görürsünüz; çevresinde onunla yarışacak başka bir parlak yıldız yoktur. İkizler'in Pollux yıldızından yaklaşık 23 derece güneye indiğinizde de aynı yıldıza ulaşırsınız.
Procyon, Sirius ve Betelgeuse birlikte Kış Üçgeni'ni oluşturur. Kendi koordinatlarıyla hesapladığımızda kenarlar yaklaşık 27, 26 ve 26 derece çıkar; yani üçgen neredeyse eşkenardır. Üçgenin içinde soluk Tekboynuz takımyıldızı durur. Üç yıldız da Güneş Sistemi dışındaki en parlak on gök cisminden biridir; Sirius −1,46, Procyon 0,34 ve Betelgeuse yaklaşık 0,5 kadirdedir. Üçgenin köşelerinin bize uzaklıkları ise çok farklıdır: Sirius 8,6, Procyon 11,5 ışık yılı uzaklıkta, Betelgeuse ise ölçümlere göre birkaç yüz ışık yılı ötededir (sitemizdeki Betelgeuse maddesinde 410-643 arasında değişen değerler var). Yani üçgen gökyüzünde düzgün görünse de uzayda bir şekil değildir.
Kış Üçgeni, daha büyük bir şeklin içindedir: Kış Altıgeni. Altıgenin köşeleri Rigel (Avcı), Aldebaran (Boğa), Capella (Arabacı), Pollux (İkizler), Procyon ve Sirius'tur. Altıgenin ortasında Betelgeuse yer alır.

Verileri göster
| Uzaklık | 11,46 ışık yılı |
|---|---|
| Görünür kadir | 0,34 |
| Yörünge süresi | 40,84 yıl |
| Procyon B'nin kütlesi | 0,592 Güneş |
Türkiye'den ne zaman ve nerede görülür?
Procyon gök ekvatoruna çok yakındır (dik açıklığı yaklaşık +5,2°). Bu yüzden Türkiye'nin her yerinden rahatça görülür. Meridyende, yani en yüksek noktadayken ufkun üzerindeki yüksekliği, enleme göre yaklaşık 53 ile 59 derece arasındadır: Sinop çevresinde yaklaşık 53°, İstanbul'da yaklaşık 54°, Ankara'da yaklaşık 55°, Antalya'da yaklaşık 58°. Yüksek konumda olduğu için ufuk sisinden ve ışık kirliliğinden Sirius'tan daha az etkilenir; Sirius aynı yerlerde yalnızca 31° ile 36° yüksekliğe çıkar.
Mevsimine göre: Sonbahar sonlarında (Kasım) gecenin ilerleyen saatlerinde doğudan yükselir, kışın akşam saatlerinde doğu ve güneydoğu göğünde parlar. En iyi dönem aralıktan nisana kadardır; şubat sonu-mart başında akşam saat 21 sularında güney göğünde yüksektedir. Nisan-mayıs aylarında akşam saatlerinde batıya iner, haziran-temmuz aylarında Güneş'le aynı yönde olduğu için görülemez.
Ayrıca bir ayrıntı: Procyon, Türkiye'nin enlemlerinde de Sirius'tan önce doğar. Basit bir hesapla (atmosferik kırılmayı ve yerel engelleri dikkate almadan) aradaki fark Antalya'da yaklaşık 14, İstanbul'da yaklaşık 25, Sinop'ta yaklaşık 27 dakikadır. Adındaki "köpekten önce" anlamı bu yüzden bizim enlemlerimizde de geçerlidir. Gözlem için karanlık gökyüzü arıyorsanız Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakın. Procyon o kadar parlaktır ki şehirde de rahatça izlenir.
Procyon B'yi çıplak gözle ya da küçük bir dürbünle seçemezsiniz; 10,7 kadirlik bu sönük nokta, 0,34 kadirlik parlak eşinin ışığında kaybolur.
Efsanesi ve başka kültürlerde Procyon
Takımyıldızın kökeni Mezopotamya'ya uzanır. Procyon ve Gomeisa, yaklaşık MÖ 1100 tarihli "Üçer Yıldız" tabletlerinde "ikizler" anlamına gelen MASH.TAB.BA adıyla geçer; Procyon'a Babil'de ayrıca "Marangoz" anlamında Nangar adı da verilmiştir.
Yunan anlatılarında Küçük Köpek'in kimliği tek değildir. Bir anlatıya göre Zeus, Laelaps adlı köpeği Büyük Köpek, Teumessos tilkisini Küçük Köpek olarak göğe yerleştirdi. Hyginus ise takımyıldızı Atinalı İkarios'un köpeği Maera ile ilişkilendirir: İkarios öldürülünce köpek ve İkarios'un kızı Erigone kendi canlarına kıydı ve üçü de göğe yerleştirildi; Erigone Başak, İkarios Çoban oldu. Pek çok anlatıda ise Küçük Köpek, Avcı Orion'un av köpeklerinden biri olarak düşünülür; o zaman Avcı'nın "ardından giden" Procyon, onun peşindeki küçük köpek rolündedir.
Çin astronomisinde Procyon, Gomeisa ve Eta Canis Minoris "Güney Irmak" (Nánhé) adlı yıldız grubunu oluşturur. Arapçada Procyon'a "eş-Şi'râ eş-Şâmiyye" (Suriye Sirius'u) ve "el-Ğumeysâ" denmiştir. Orta Çağ İslam astronomisinin büyük yıldız kataloğu yazarı Abdurrahman es-Sufi, takımyıldızın üzerine bir köpek figürü çizen bir diyagram da vermiştir. Sufi'nin 964 tarihli "Sabit Yıldızlar Kitabı", Semerkant'ta Uluğ Bey'in ekibinin hazırladığı Zîc-i Uluğ Bey yıldız cetveline de kaynaklık etmiştir. Avustralya'nın Wardaman halkı Procyon ile Gomeisa'ya "Magum" ve "Gurumana" der ve onları sakız ağacına dönüşmüş iki insan olarak anlatır. Hawaii'de Procyon "Puana" (çiçek), Maori dilinde "Puangahori" (sahte Puanga) adını taşır. Brezilya bayrağında Procyon, Amazonas eyaletini temsil eden yıldızdır.
Türk ve Anadolu gök anlatılarında Procyon'a özel bir ad ya da hikâye bulamadık; birinci el kaynaklarda doğrulayabildiğimiz bir halk adı yok. Bunun yerine Türklerin gökyüzüyle ilişkisi daha çok Ülker, Demirkazık ve gezegen adları üzerinden izlenebiliyor; bunları Türklerde gökyüzü maddesinde topladık.
Takımyıldızdaki diğer cisimler
Küçük Köpek, Samanyolu'nun parlak kuşağından uzaktadır ve derin gökyüzü cisimleri bakımından fakirdir. Birbirine yakın görünen ama birbirinden bağımsız beş soluk (13. ve 14. kadir) yıldızdan oluşan NGC 2459 en çok anılan cisimlerdendir; gerçek bir küme değildir. S Canis Minoris, 6,6 ile 13,2 kadir arasında 333 günlük bir dönemle değişen bir Mira türü değişen yıldızdır. HD 66141 adlı turuncu dev yıldızın çevresinde ise 2012'de Jüpiter'in yaklaşık altı katı kütleli bir gezegen bulunmuştur (yaklaşık 480 günde dolanır). Adını takımyıldızdan alan Canis-Minorid meteor yağmuru 4-15 Aralık arasında etkindir; zirve 10-11 Aralık dolaylarındadır.
Kısaca
- Procyon, Küçük Köpek'in en parlak yıldızıdır; 11,46 ışık yılı uzaklıkta, 0,34 kadirdedir ve gece gökyüzünün genellikle sekizinci en parlak yıldızıdır.
- Sistem bir ikilidir: Procyon A (F5 IV-V, Güneş'ten yaklaşık 1,5 kat kütleli) ve Dünya boyutuna yakın beyaz cüce Procyon B; iki yıldız 40,84 yılda bir tur atar.
- Procyon B önce 1844'te Bessel tarafından hesaplandı, 1896'da Schaeberle tarafından görüldü.
- Sirius ve Betelgeuse ile Kış Üçgeni'ni oluşturur; Türkiye'den kış akşamlarında güney göğünde yaklaşık 53-59 derece yüksekte görülür.
- Procyon, Sirius'tan önce doğduğu için Yunanca adı "köpekten önce" anlamına gelir.
Aynı türdenTümü →
Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz ÜçgeniKartal (Aquila) takımyıldızıyaklaşık 16,7 ışık yılı
Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleriPerseus takımyıldızıyaklaşık 94 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı















