Sirius

Sirius, gece gökyüzünün en parlak yıldızıdır: görünür kadiri −1,46. Bu üstünlüğün sırrı olağanüstü bir ışıtma değil, yakınlıktır — Sirius bize yalnızca 8,61 ± 0,03 ışık yılı (2,639 ± 0,010 parsek) uzaklıktadır. Büyük Köpek (Canis Major) takımyıldızında yer alır ve bu yüzden Türkçede de kullanılan “Köpek Yıldızı” adıyla bilinir.

Sirius tek bir yıldız değil, bir ikilidir. Parlak bileşen Sirius A, A0mA1 Va tayf türünde bir ana kol yıldızıdır. Yanındaki sönük nokta ise Sirius B, DA2 türünde bir beyaz cücedir ve gökbilim tarihinde özel bir yere sahiptir.

İki bileşenin ölçülmüş özellikleri

Özellik	Sirius A	Sirius B
Tayf türü	A0mA1 Va	DA2 (beyaz cüce)
Görünür kadir	−1,46	8,44
Kütle	2,063 ± 0,023 Güneş kütlesi	1,018 ± 0,011 Güneş kütlesi
Yarıçap	1,7144 ± 0,0090 Güneş yarıçapı	5.634 ± 34 km
Işıtma	24,74 ± 0,70 Güneş ışıtması	0,02448 Güneş ışıtması
Yüzey sıcaklığı	9.845 ± 64 K	25.000 ± 200 K
Yaş	242 ± 5 milyon yıl	228 (+10/−8) milyon yıl

Sirius B'nin sayıları dikkatle okunmaya değer: Güneş'ten biraz ağır bir kütle, Dünya'dan küçük bir küreye sıkışmış durumda ve yüzeyi Sirius A'dan iki buçuk kat daha sıcak olmasına karşın bin kat daha sönük. Bunun nedeni yüzey alanının minicik olmasıdır.

İkili, ortalama 19,8 astronomi birimi (7,4957 ± 0,0025 yay saniyesi) uzaklıkta, 50,1284 ± 0,0043 yılda bir turu tamamlayarak dolanır. Yörünge basıklığı 0,59142'dir, yani oldukça eliptiktir.

Sirius B'nin keşfi: gökbilimin dedektiflik öyküsü

Sirius B önce görülmedi, hesaplandı. 10 Ağustos 1844'te Friedrich Bessel, Sirius'un gökyüzündeki hareketinin düz bir çizgi izlemediğini, hafifçe dalgalandığını fark etti ve bunu görünmeyen bir yoldaşın kütleçekimine bağladı. Tahmin 31 Ocak 1862'de doğrulandı: Alvan Graham Clark, yeni bir teleskopu sınarken sönük yoldaşı gördü.

Asıl şaşkınlık 1915'te geldi. Walter Adams, Sirius B'nin tayfını alarak yıldızın çok sıcak olduğunu gösterdi. Sıcak ama son derece sönük bir yıldız, ancak inanılmaz küçük olabilirdi. Bu bulgu, beyaz cüce kavramının doğuşundaki kilit adımlardan biridir; ayrıntısı “Beyaz cüceler” sayfasındadır.

Yıldızların hareket ettiğini Sirius öğretti

Sirius, gökbilim tarihinde başka bir kırılmanın da kahramanıdır. Edmond Halley 1717'de, Sirius'un konumunun Batlamyus döneminden bu yana güneybatıya doğru yaklaşık 30 yay dakikası kaydığını gösterdi — yıldızların “sabit” olmadığının ilk kanıtı. 1868'de William Huggins, Sirius'un tayfından radyal hızını ölçerek bize saniyede 5,5 kilometre hızla yaklaştığını buldu; bu da yıldız tayfından hız ölçmenin ilk örneklerindendir.

Kültür tarihinde Sirius

Hiçbir yıldız Sirius kadar takvimle iç içe geçmemiştir. Antik Mısır'da Sirius'un Güneş'ten hemen önce doğmaya başladığı gün (helyak doğuş) Nil'in taşma mevsiminin habercisiydi; yıldız, Sopdet tanrıçasıyla ilişkilendirilirdi. Yıldızın gökyüzünden yaklaşık 70 gün boyunca kaybolması, Mısır düşüncesinde ölüler diyarından geçiş olarak yorumlanıyordu.

Yunan dünyasında Sirius'un yeniden görünmesi yazın en sıcak günleriyle, yani “köpek günleri” (dog days) ifadesiyle ilişkilendirildi; edebiyatta yıldız sıklıkla “yakıcı, alev alev” diye tanımlanır. Kur'an'da (Necm 53:49) geçen ash-shi'rā (parlak yıldız) ifadesi de Sirius'a işaret eder.

“Kırmızı Sirius” tartışması

Yıldızla ilgili çözülmemiş bir bilmece vardır. Batlamyus, yaklaşık MS 150'de Sirius'u kızıl renkte tanımlar — bugün gözlediğimiz mavi-beyaz yıldızla çelişen bir betimleme. Bir yıldızın bu kadar kısa sürede renk değiştirmesi fizik açısından beklenmez. Açıklama arayışları iki gruba ayrılır: yıldızın gerçekten değiştiğini öne süren içsel açıklamalar ve ufka yakın gözlemlerde atmosferin ışığı kızartmasını öne süren dışsal açıklamalar. Dışsal açıklamalar bugün daha güçlü destek görüyor.

Geleceği

Sirius uzaklaşmıyor, yaklaşıyor: önümüzdeki 60.000 yıl içinde en parlak haline (−1,68 kadir) ulaşacak. Yaklaşık MS 66.270 yıllarında güney gök kutbuna en yakın parlak yıldız konumuna gelecek. Yaklaşık 210.000 yıl boyunca gökyüzünün en parlak yıldızı olmayı sürdürecek; ardından bu unvanı Vega alacak.

Kısaca

• Sirius, gece gökyüzünün en parlak yıldızıdır (−1,46) ve 8,61 ışık yılı uzaklıktadır.
• İkili bir sistemdir: ana kol yıldızı Sirius A ve beyaz cüce Sirius B, 50,1284 yılda bir dolanır.
• Sirius B'nin kütlesi 1,018 Güneş kütlesi, yarıçapı yalnızca 5.634 kilometredir.
• Yoldaş 1844'te Bessel tarafından öngörüldü, 1862'de Clark tarafından görüldü, 1915'te Adams tayfını aldı.
• Halley 1717'de Sirius'un yer değiştirdiğini göstererek yıldızların sabit olmadığını kanıtladı.
• Antik Mısır'da Nil taşkınının, Yunan dünyasında yazın en sıcak günlerinin habercisiydi.
• Önümüzdeki 60.000 yıl içinde daha da parlayacak; yaklaşık 210.000 yıl boyunca en parlak yıldız kalacak.

Kaynaklar: Wikipedia — Sirius, Wikipedia — White dwarf, Wikipedia — List of brightest stars