Akrep takımyıldızı

Akrep (Latince Scorpius, "akrep"), yaz gökyüzünün güney ufkunu süsleyen, parlak yıldızlarıyla kolayca tanınan bir takımyıldızdır. Güney gök yarıküresinde, Samanyolu'nun merkezine yakın bir bölgede, batısında Terazi, doğusunda Yay takımyıldızları arasında yer alır. Kökü Yunan kültüründen eskidir; Batlamyus'un 2. yüzyılda saydığı 48 takımyıldızdan biridir. IAU kısaltması "Sco", alanı yaklaşık 497 kare derecedir. Takımyıldızın kalbinde, kırmızı rengiyle göze çarpan dev yıldız Antares parlar. İlginç bir ayrıntı: Güneş'in yolu Akrep'in sınırları içinden yalnızca 6,6 derecelik dar bir parçayla geçer; Güneş her yıl bu takımyıldızda bir haftadan kısa süre kalır. Burçların genel tarihi için üst sayfamız "Burçlar nereden geliyor?" maddesine bakabilirsiniz.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

Akrep, Türkiye'den yaz akşamlarında, güney ufkunun üstünde görülür. Haziran'da akşam saat 21.00 sularında güneydoğuda yükselmiş olur; Temmuz ve Ağustos akşamlarında güneyde, en yüksek konumundadır. Eylül'de güneybatıda alçalarak kaybolur. Takımyıldızın büyük bölümü gök ekvatorunun epey güneyinde olduğu için Türkiye'den hiçbir zaman yükseğe çıkmaz: Ankara'dan bakıldığında Antares ufkun en fazla 24 derece kadar üstüne yükselir; kuyruğun ucundaki Shaula ise ancak 13 dereceye çıkar. Akdeniz kıyılarından takımyıldız birkaç derece daha yüksekte görünür. Bu yüzden Akrep'in kuyruğunu tam görebilmek için güney ufku açık, ışıksız bir yer seçmek gerekir.

Akrep'i tanımak kolaydır: Antares'in iki yanında kıskaçlara doğru açılan yıldızlar, gövde boyunca aşağı inen ve sonra yukarı kıvrılan bir kuyruk... Parlak yıldızların çizdiği şekil bir yük kancasını andırır. Kuyruğun ucunda yan yana duran Shaula ve Lesath, "Kedi Gözleri" diye de anılır. Antares, Yay takımyıldızındaki "Çaydanlık" yıldızlarından Delta ve Gama-2 Sagittarii'nin çizdiği çizginin uzantısında yer alır; mitolojide okçunun okunu akrebin kalbine nişanlaması böyle açıklanır.

En parlak yıldızları

Akrep'in parlak yıldızlarının çoğu, Güneş'e en yakın büyük kütleli genç yıldız topluluğu olan Akrep-Erboğa OB birliğinin üyeleridir.

• Antares (Alfa Scorpii): Takımyıldızın en parlak yıldızı. Parlaklığı 0,6 ile 1,6 kadir arasında değişir. Adı Yunanca "Ares'in (Mars'ın) rakibi" anlamına gelir; bu adı, Mars'ı andıran belirgin kırmızımsı renginden alır. Antares bir kırmızı üstdevdir ve yaklaşık 550 ışık yılı uzaktadır. 2017'de ESO'nun Çok Büyük Teleskop İnterferometresi (VLTI) ile Antares'in yüzeyinin, Güneş dışındaki herhangi bir yıldız için o güne kadar elde edilen en ayrıntılı görüntüsü oluşturuldu.
• Shaula (Lambda Scorpii): Kuyruğun ucundaki 1,6 kadirlik yıldız, yaklaşık 570 ışık yılı uzakta. Adı, yanındaki Lesath'ınki gibi "iğne" anlamına gelir.
• Sargas (Teta Scorpii): 1,8 kadirlik bu yıldızın adı Sümer kökenlidir. Uzaklığı yaklaşık 330 ışık yılı.
• Dschubba (Delta Scorpii): Adı "alın" demektir. Uzun süre 2,3 kadirde sabit kalan bu yıldız, Temmuz 2000'de birkaç hafta içinde 1,9 kadire parladı; o zamandan beri 1,6 ile 2,3 kadir arasında değişiyor. En parlak hâlinde Akrep'in ikinci parlak yıldızı olur. Uzaklığı yaklaşık 440 ışık yılı.
• Acrab (Beta Scorpii): Graffias adıyla da bilinen üçlü bir yıldız sistemi.

Adı ve mitolojisi

Babilliler bu takımyıldıza MUL.GIR.TAB, yani "Akrep" derdi; sözcüğün işaretleri harfiyen "yakıcı iğneli yaratık" diye de okunabilir. Eski anlatılarda bugünkü Terazi'nin yıldızları Akrep'in kıskaçları olarak geçer; Terazi'nin bağımsız bir takımyıldıza dönüşmesi Yunan ya da Roma dönemindedir.

Yunan mitolojisinde Akrep'in hikâyesi Avcı (Orion) ile iç içedir. Bir anlatıya göre Orion, tanrıça Artemis'e ve annesi Leto'ya yeryüzündeki bütün hayvanları öldüreceğini söyleyerek böbürlenir; iki tanrıça da onu öldürmesi için dev bir akrep gönderir. Zeus bu dövüşü görünce ikisini de gökyüzüne yerleştirir ve ölümlülere kibirli olmamalarını hatırlatır. Başka bir anlatıda akrebi gönderen Artemis'in ikiz kardeşi Apollon'dur. Gökyüzünde Avcı kış boyunca avlanır, yaz gelip akrep yükselince kaçar. Gerçekten de iki takımyıldız gökyüzünde neredeyse karşı karşıyadır: Akrep yükselirken Avcı batar. Orion'un olmadığı bir başka mitte gök akrebi, babası Helios'un Güneş arabasını süren Phaethon'un karşısına çıkar.

Güneş Akrep'te ne zaman?

Akrep, burçlar ile takımyıldızlar arasındaki farkın en çarpıcı örneğidir. Astrolojide Akrep burcu yaklaşık 24 Ekim – 22 Kasım arasıdır. IAU sınırlarına göre yaptığımız hesapta ise Güneş 2026'da Akrep takımyıldızına 23 Kasım akşamı girdi ve 30 Kasım sabahı Yılancı'ya geçti; takımyıldızda yalnızca 6,5 gün kaldı. Yani astrolojik Akrep burcu bittikten sonra Güneş Akrep takımyıldızına ulaşıyor ve orada bir haftadan kısa kalıyor; Kasım'ın son günlerinden Aralık ortasına kadar ise Yılancı'nın içinden geçiyor.

Bu farkın iki nedeni var. Birincisi presesyon: Dünya ekseninin yalpalaması son iki bin yılda tarihleri yaklaşık bir ay kaydırdı. İkincisi, IAU'nun 1930'da kesinleşen sınırlarında ekliptiğin Akrep'ten geçen bölümünün çok kısa, Yılancı'dan geçen bölümünün ise daha uzun kalması. Astrolojik burçlar gökyüzündeki takımyıldızlarla örtüşmez; burçlara atfedilen özelliklerin bilimsel bir dayanağı da yoktur.

Verileri göster

Alan	497 kare derece
Güneş'in kaldığı süre	6,5 gün (2026)
Ekliptiğin Akrep'teki uzunluğu	6,6 derece
Antares'in uzaklığı	550 ışık yılı
Antares'in Ankara'dan en büyük yüksekliği	24 derece
M7 kümesinin uzaklığı	980 ışık yılı

İlginç gök cisimleri

Samanyolu'nun en yoğun bölgelerinden birinin üzerinde durduğu için Akrep, dürbünle bile görülebilen kümeler ve bulutsularla doludur.

• M7 (Batlamyus Kümesi): Kuyruğun yakınındaki parlak açık yıldız kümesi; toplam parlaklığı 3,3 kadir, uzaklığı yaklaşık 980 ışık yılı. Karanlık gökte çıplak gözle görülür.
• M6 (Kelebek Kümesi): M7'nin komşusu, 4,2 kadirlik açık küme; yaklaşık 1.600 ışık yılı uzakta.
• M4: 5,6 kadirlik bir küresel küme; yaklaşık 6.000 ışık yılı uzakta.
• M80: Çok yoğun, 7,3 kadirlik bir küresel küme; yaklaşık 33.000 ışık yılı uzakta. 1781'de Charles Messier keşfetti; 1860'ta Arthur von Auwers kümede T Scorpii adlı bir nova buldu.
• Böcek Bulutsusu (NGC 6302) ve Kedi Pençesi Bulutsusu (NGC 6334): İlki iki kutuplu bir gezegenimsi bulutsu, ikincisi bir yıldız oluşum bölgesidir.
• U Scorpii: Bilinen en hızlı nova; yaklaşık 10 yılda bir patlar.
• AH Scorpii: Çapı Güneş'inkinin yaklaşık 1.400 katı olan, bilinen en büyük yıldızlardan biri. Güneş'ten 340.000 kat fazla ışık yayar ama uzaklığı yüzünden çıplak gözle görülmez.

Meteor yağmurları

Akrep'le ilişkilendirilen, yaygın olarak izlenen bir meteor yağmuru yoktur. Takımyıldızın kendisi ise Türkiye'den yaz akşamlarının en güzel manzaralarındandır; Samanyolu'nun parlak bulutları Akrep'in kuyruğundan Yay'a doğru uzanır. O akşam gökyüzünde neler olduğunu Bu akşam gökyüzü sayfamızdan izleyebilirsiniz.

Kısaca

• Akrep, Terazi ile Yay arasında, Samanyolu'nun merkezine yakın bir burç takımyıldızıdır.
• Türkiye'den Haziran-Eylül akşamlarında güney ufkunda alçakta görülür; en iyi zamanı Temmuz-Ağustos'tur.
• Kalbindeki kırmızı üstdev Antares'in parlaklığı 0,6-1,6 kadir arasında değişir, uzaklığı yaklaşık 550 ışık yılıdır.
• M4, M6, M7 ve M80 gibi kümeler dürbün ve küçük teleskoplarla görülebilir.
• Güneş Akrep'te yalnızca 23-30 Kasım arasında, 6,5 gün kalır; astrolojik Akrep burcunun tarihleriyle hiç örtüşmez.

Güneş'in ve gezegenlerin bugün hangi burçta ve gerçekte hangi takımyıldızda olduğunu Burçların gökyüzü sayfasında, doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında ve bu gece hangi yıldızların görüldüğünü gökyüzü haritasında görebilirsiniz.